نقد و بررسی «فیلم بت» | وقتی فیلم همهچیز دارد جز خود سینما
در یک روز، ابتدا «فیلم خواب» را دیدم و بلافاصله بعد از آن «فیلم بت» را. کنار هم قرارگرفتن این دو فیلم، بیش از آنکه دو تجربه سینمایی متفاوت را پیش رویم بگذارد، تصویری از یک مشکل مشترک به دست میداد؛ مشکلی که انگار در بخشهایی از سینمای ایران، پیش از آنکه به انتخاب ژانر یا شیوه روایت مربوط باشد، به خود فهم فیلمسازی برمیگردد. در نقد «خواب» از چیزی حرف زدم که میتوان آن را «مرض بیژانری» نامید؛ فیلمی که سراغ دلهره، اروتیسم، روانکاوی، ملودرام و کمدی میرود، اما هیچکدام را به زبان سینمایی خودش تبدیل نمیکند.
«فیلم بت» این مسئله را به مرحله دیگری میبرد. اینجا دیگر فقط با فیلمی روبهرو نیستیم که نمیداند در کدام ژانر قرار بگیرد؛ با اثری طرفیم که انگار ابتداییترین ضرورتهای روایت را هم به رسمیت نمیشناسد. شخصیتها پیش از آنکه دست به کنش بزنند، شکل نمیگیرند، رابطهها پیش از خیانت و فروپاشی ساخته نمیشوند، نیازها پیش از طمع معنا پیدا نمیکنند، جغرافیای داستان پیش از وقوع حوادث وجود مستقلی ندارد و ایده نیز از دل زندگی آدمها بیرون نمیآید. حمید نعمتالله در «فیلم بت» بهجای آنکه مسیری برای رسیدن به ایدهاش بسازد، از همان ابتدا ما را وسط نتیجه میاندازد؛ انگار قرار است خود ایده بهتنهایی بار فیلم را به دوش بکشد.
ایدهی فیلم البته تازگی خاصی ندارد، اما اساساً نیازی هم نیست که داشته باشد. سینمای جهان سالهاست به سراغ شبکههای اجتماعی، میل به شهرت، تبدیل زندگی خصوصی به محتوای عمومی، اعتیاد به دیدهشدن و وابستگی آدمها به عدد و آمار مخاطبان رفته است. حتی فرسودگی روانی و جسمانی ناشی از این وضعیت نیز موضوع تازهای نیست. مسئله نه تکراریبودن ایده، بلکه چگونگی تبدیل آن به یک تجربه دراماتیک است. برای اینکه انسانی حاضر شود بدن، زندگی و سلامت خودش را در معرض مصرف عمومی قرار دهد، باید ابتدا او را بشناسیم و بفهمیم چه چیزی به چنین تصمیمی سوقش میدهد.
«فیلم بت» اما از این مرحله عبور میکند. لیلا زنبوردار است و میخواهد صفحهاش را برای فروش عسل گسترش دهد. این نقطه شروع میتوانست زمینهای برای شناخت او باشد، اما فیلم هیچوقت روشن نمیکند فروش عسل چرا تا این اندازه برای لیلا اهمیت دارد. آیا در تنگنای مالی قرار گرفته؟ آیا کسبوکارش رو به ورشکستگی است؟ آیا بدهی دارد و راه دیگری برای نجات پیدا نمیکند؟ شاید به دنبال استقلالی است که پیشتر از آن محروم بوده، یا میل به دیدهشدن ریشهای عمیقتر در زندگیاش دارد. فیلم هیچکدام از این احتمالها را جدی نمیگیرد. فقط میگوید لیلا فالوور میخواهد و بعد انتظار دارد همین خواسته، بدون پشتوانهای در زندگی شخصیت، موتور محرک یک فیلم ۱۴۴ دقیقهای باشد.
این بیاعتنایی به ساختن شخصیت، به لیلا محدود نمیشود و در روابط او با آدمهای اطرافش نیز به چشم میآید. شاهرخ برادر اوست، اما فیلم بت پیش از آنکه رابطه میان این دو را شکل دهد، از شاهرخ بهعنوان ابزاری برای جلو بردن اتفاقات استفاده میکند. مژی دوست لیلاست، ولی نه سابقه این دوستی را میدانیم و نه میتوانیم بفهمیم مژی چه جایگاهی در زندگی لیلا دارد.
اسفندیار، کافهدار، هم ناگهان وارد داستان میشود و ایدهی پرفورمنس بیدارماندن را به میان میآورد؛ ایدهای که بهتدریج قرار است به محور اصلی فیلم بدل شود، بیآنکه رابطه میان او و لیلا یا دلیل اعتماد لیلا به او بهدرستی شکل گرفته باشد. آدمها در این فیلم بیشتر شبیه نامهایی هستند که فیلمنامه به آنها نیاز پیدا کرده است.
چند اسم، چند اتصال ظاهری و مجموعهای از اتفاقات که باید ما را به مرحله بعد برسانند. اما درام با کنار هم قراردادن آدمها ساخته نمیشود. باید بفهمیم چرا به هم نزدیک میشوند، چه چیزی باعث اعتمادشان میشود، چه منافعی آنها را به یکدیگر پیوند میدهد و چگونه این پیوند در مواجهه با طمع، خیانت یا بحران تغییر میکند. بدون این مراحل، روابط تنها روی کاغذ وجود دارند.
ناشنوایی و اختلال تکلم لیلا نیز از همین نگاه ابزاری به شخصیت سرچشمه میگیرد. فیلم نه تلاش میکند ما را به تجربه زیسته او نزدیک کند، نه از این ویژگی در طراحی صدا یا میزانسن بهره میبرد و نه گذشتهای برایش میسازد که بتوانیم نسبت او با جهان و آدمها را درک کنیم. این ویژگی حتی در رابطه لیلا و شاهرخ نیز به مسئلهای معنادار تبدیل نمیشود.
اینکه یکی میتواند بشنود و حرف بزند و دیگری نه، پرسشی نیست که الزاماً به توضیح پزشکی نیاز داشته باشد، اما وقتی فیلم چنین خصوصیتی را برای شخصیت اصلی انتخاب میکند، باید نشان دهد این تفاوت چه اثری بر زندگی او گذاشته است؛ بر استقلال، وابستگی، ارتباط با دیگران، ترسها و تجربه روزمرهاش.
«فیلم بت» از ناشنوایی لیلا عمدتاً زمانی استفاده میکند که به یک مانع فیلمنامهای نیاز دارد؛ مثلاً وقتی لیلا نمیخواهد دیگران متوجه شوند تصمیمش را عوض کرده، وقتی برقراری ارتباط برایش دشوار میشود، یا وقتی قرار است با نشاندادن انگشتش قرارداد را تأیید کند و بعد متنی در استوری بگذارد. در چنین شرایطی، ناشنوایی دیگر بخشی از شخصیت نیست، بلکه وسیلهای است که فیلم برای پیچیدهترکردن مصنوعی موقعیت به کار میگیرد.
فیلم بت از امکانهای سینمایی همین ویژگی نیز غافل میماند. شخصیت ناشنوا میتوانست نقطه آغاز شکلگیری یک جهان شنیداری متفاوت باشد؛ جهانی که در آن صداهای محیط، فاصله میان صدای بیرون و ادراک شخصیت، ضربان بدن، سکوت، فشار فضا و حتی خستگی، تجربهای متفاوت از واقعیت بسازند. اما در «بُت» صدا همچنان کارکرد متعارف خودش را دارد؛ دیالوگها و موسیقی را منتقل میکند و از نقش روایی فراتر نمیرود. ناشنوایی لیلا نه در ساخت شخصیت اثر چندانی دارد و نه به فرم فیلم راه پیدا میکند. این ویژگی، بهجای آنکه دریچهای به تجربهای تازه باز کند، عملاً در روایت بیاثر باقی میماند.
همین مشکل در پرداختن فیلم به شبکههای اجتماعی نیز وجود دارد. «فیلم بت» درباره دیدهشدن حرف میزند، اما خودِ فضای دیدهشدن را به وجود نمیآورد. اعداد روی تصویر ظاهر میشوند، چند کامنت میبینیم، نشانههایی از افزایش مخاطبان لیلا نمایش داده میشود، اما فیلم از همین حد فراتر نمیرود. لیلا هیچوقت به معنای واقعی به یک چهره عمومی تبدیل نمیشود؛ ما نه جمعی را میبینیم که او را دنبال کنند، نه مردمی که دربارهاش حرف بزنند، نه کسانی که از او تقلید کنند، مسخرهاش کنند، به او علاقه نشان دهند یا از سقوطش لذت ببرند.
حتی در سادهترین فیلمهایی که به شهرت در فضای مجازی میپردازند، معمولاً با برشهایی به گوشیها، خانهها، تلویزیونها، کافهها، صفحات مجازی یا واکنش مردم، تغییر موقعیت یک فرد از زندگی خصوصی به حافظه عمومی را نشان میدهند. شاید این شیوه کلیشهای باشد، اما دستکم به ساختن فضای اجتماعی پیرامون شخصیت کمک میکند. نعمتالله حتی از چنین امکان سادهای هم استفاده نمیکند. فیلمی که موضوعش دیدهشدن است، هیچ تصویری از جامعهای که در حال تماشا کردن باشد ندارد.
در چنین شرایطی، عنوان «فیلم بت» نیز معنای خود را از دست میدهد. واژه «آیدل» در فرهنگ شبکههای اجتماعی صرفاً به کسی اشاره نمیکند که مخاطب زیادی دارد؛ به انسانی اشاره دارد که به تصویر بدل شده، از زندگی معمولی فاصله گرفته و به موضوع توجه، ستایش یا مصرف جمعی تبدیل شده است. اما بت بدون جمعی که او را به مقام بت برساند، اساساً چه معنایی دارد؟ لیلا در کدام لحظه از زنبورداری که میخواهد عسل بفروشد، به چهرهای عمومی تبدیل میشود؟ چه زمانی تصویر او دیگر در اختیار خودش نیست و دیگران آن را مصرف میکنند؟
فیلم برای پاسخ به این پرسشها هیچ موقعیتی نمیسازد. چند عدد و کامنت را به ما نشان میدهد و انتظار دارد مسیر تبدیلشدن لیلا به یک تصویر عمومی را کاملشده فرض کنیم. عنوان فیلم وعده تحولی را میدهد که خود روایت از ساختن آن ناتوان است.
ایده بیدارماندن، جایی است که «فیلم بت» میتوانست از یک درام اجتماعی به تجربهای جسمانی و روانی نزدیک شود؛ حتی امکان ورود به قلمرویی اکستریم را داشت. کسی که چند شبانهروز خوابش را از دست میدهد، صرفاً ظاهر خستهای پیدا نمیکند. بدنش بهتدریج از کار میافتد، تمرکز و ادراک او تغییر میکند، زمان شکل دیگری به خود میگیرد، نگاه و حرکتش مختل میشود و خستگی در رفتار و واکنشهایش رسوب میکند. فیلم اما هیچ مسیر قابلباوری برای این فرسایش نمیسازد.
چند وسیله آرایشی و تغییرات سطحی چهره نمیتوانند جای تجربه جسمانی بیخوابی را بگیرند. لیلا حاتمی در روزهای بعدی، بهجای آنکه بدن زنی را بازی کند که چند شبانهروز از خواب محروم شده، گاهی بیشتر شبیه کودکی است که چیزی را از او گرفتهاند و بیقراریاش را با اکتهای اغراقآمیز بروز میدهد. حتی حالتهایی مثل عقزدن، بالا آوردن یا آشفتگی جسمانی نیز به شکلی باورپذیر در بدن او جا نمیافتند. فیلم ظاهراً تصور میکند درج عنوان «روز ششم» یا «روز هفتم» روی تصویر، بهتنهایی میتواند گذشت زمان و شدت فرسودگی را به تماشاگر منتقل کند؛ انگار با اعلام تعداد روزها، دیگر نیازی به ساختن تجربه آن روزها نیست.
این ناتوانی در پرداختن به بدن، باعث میشود «فیلم بت» هیچگاه به سینمای آزاردهندهای که ایدهاش ظرفیت آن را دارد نزدیک نشود. بیداری اجباری، فشار اسپانسرها، بدن زنی که به ابزار درآمدزایی تبدیل شده، طمع آدمهای اطراف و از دست رفتن تدریجی اختیار، همگی میتوانستند به تجربهای خفهکننده و بیرحم بدل شوند.
اما فیلم بت نه ریتم چنین فرسایشی را میشناسد و نه از نظر تصویری توان ساختن آن را دارد. بهجای اینکه هر مرحله از وضعیت لیلا، او را یک قدم بیشتر به فروپاشی نزدیک کند، روایت مدام خردهپیرنگها و اتفاقات تازهای اضافه میکند. فشار روانی نه از زمان و بدن، بلکه از ازدحام ماجراها و آدمهای اطراف شکل میگیرد؛ درحالیکه این دو مسیر اساساً تجربههای متفاوتی هستند.

