فیلم خواب | وقتی فیلم میان ژانرها گم میشود
پیش از ورود به سالن نصیریان پردیس ملت، خانمی که مسئول کنترل بلیتها بود از یکی از کارکنان سالن پرسید: «فیلم کمدیه دیگه؟» و جواب شنید: «اجتماعیه.» شاید همین گفتوگوی کوتاه، بیشتر از خود «فیلم خواب» حرف برای گفتن داشته باشد. نه از این جهت که تماشاگر باید حتماً تفاوت کمدی، ملودرام، تریلر یا دلهره روانشناختی را بداند، بلکه چون در فضای سینمای ایران، فیلمها اغلب در دو دسته کلی قرار میگیرند: کمدی یا اجتماعی. انگار هر چیزی که قرار نیست مخاطب را بخنداند، ناگزیر باید در سبد «اجتماعی» جا بگیرد.
«فیلم خواب» خودش هم گرفتار همین سردرگمی است. در خبرهای اولیه، فیلم را کمدی-اجتماعی معرفی کردند؛ بعد تهیهکننده تأکید کرد که اساساً کمدی نیست و باید آن را ملودرام روانکاوانه دانست. در جشنواره بوسان هم فیلم در محدوده آثار روانشناختی، معمایی، تعلیقی و تریلر قرار گرفت. البته چندژانری بودن بهخودیخود ایرادی ندارد. سینما پر از فیلمهایی است که از ترکیب ژانرهای مختلف به زبان تازهای میرسند. مسئله زمانی به وجود میآید که فیلم نتواند مشخص کند این عناصر قرار است چه نسبتی با یکدیگر داشته باشند و چگونه در پیشبرد داستان و شکل دادن به تجربه تماشاگر نقش بازی کنند.
«فیلم خواب» برای من نمونهای از فیلمی است که در این مسیر گم میشود. اثری که میتوانست از ترکیب دلهره روانشناختی، میل جنسی، کمدی ابزورد و حتی ملودرام زناشویی به تجربهای متفاوت برسد، اما هیچکدام از این ظرفیتها را آنقدر پیش نمیبرد که به زبان و منطق مستقل خودشان دست پیدا کنند. مسئله هم این نیست که مانی مقدم از دیوید لینچ تأثیر گرفته است.
تأثیرپذیری از یک فیلمساز دیگر نه ایرادی دارد و نه چیزی است که لازم باشد از آن دفاع کرد. هر فیلمسازی میتواند از لینچ، نولان، هیچکاک یا هر سینماگر دیگری الهام بگیرد. مهم این است که بداند از آن سینما چه چیزی را میخواهد به فیلم خودش منتقل کند. صرفاً برهم زدن مرز خواب و بیداری، نه فیلم را سوررئال میکند، نه به آن دلهره میبخشد و نه به شخصیت عمق میدهد. برای اینکه بتوان مرز میان دو جهان را از بین برد، ابتدا باید هر دو جهان را به اندازه کافی ساخت.
مانی مقدم از همان نخستین نما، مجتبی را در خواب و در کنار زنی قرار میدهد که بعدها آهو نام میگیرد. این شروع میتواند انتخاب جسورانهای باشد؛ فیلم بهجای معرفی زندگی روزمره مرد و سپس ورود تدریجی رؤیا به آن، مستقیماً ما را به ذهن او میبرد. اما چنین آغازی مسئولیت بیشتری بر دوش روایت میگذارد. وقتی فیلم از همان ابتدا در فضای رؤیا شروع میشود، باید در ادامه تصویری دقیق و قابل لمس از زندگی بیداری مجتبی بسازد تا بازگشت به خواب، هر بار معنایی تازه پیدا کند.
باید بدانیم این رؤیاها از چه زمانی سراغ او آمدهاند، چه چیزی در زندگیاش تغییر کرده، رابطه زناشوییاش پیش از این چه وضعی داشته، میل او از کجا سرچشمه میگیرد، چه نسبتی با مادرش دارد و چرا ذهنش زنی را با چنین ظاهر و ویژگیهایی به مرکز این فانتزی تبدیل کرده است. «فیلم خواب» هیچکدام از این زمینهها را به اندازه کافی شکل نمیدهد و در نتیجه، رؤیاهای مجتبی بیشتر به تصاویری پراکنده شباهت پیدا میکنند تا بخشی از تجربه روانی مشخص یک آدم.
نمیتوان این خلأ را با این استدلال توجیه کرد که رؤیا اساساً منطق ندارد. حتی در نگاه روانکاوانه فروید، خواب چیزی نیست که بیارتباط با زندگی فرد و از هیچ به وجود آمده باشد. در «کتاب تعبیر خواب»، او توضیح میدهد که نمیتوان معنای رؤیا را با مراجعه به یک فهرست عمومی از نمادها پیدا کرد؛ فهم آن به تداعیهای شخصی رؤیابین، تجربههای اخیر و خواستههایی بستگی دارد که ممکن است در زندگی بیداری سرکوب شده باشند.
زیگموند فروید از «باقی ماندههای روز» حرف میزند؛ همان اتفاقات، احساسات و مسائل حلنشدهای که از زندگی روزمره وارد خواب میشوند و در شکلگیری آن نقش دارند. حتی بیرون از نظریه کلاسیک روانکاوی نیز فرضیه تداوم در پژوهشهای معاصر خواب به این ارتباط اشاره میکند: دغدغهها، روابط و عواطف زندگی بیداری اغلب در رؤیا حضور پیدا میکنند. خواب میتواند همه چیز را دگرگون کند، زمان و مکان را به هم بریزد و اتفاقات ناممکن بسازد، اما احساساتی که فرد در آن تجربه میکند، معمولاً بیارتباط با زندگی واقعیاش نیستند.
بنابراین پرسش اصلی درباره رؤیاهای مجتبی این نیست که چرا اتفاقاتشان واقعی نیست، بلکه این است که از کدام تجربهها، خواستهها و تعارضهای شخصی او سرچشمه میگیرند. فیلم بهجای آنکه پاسخی به این پرسش بدهد، چند نشانه را کنار هم قرار میدهد: پروانه، همسر مجتبی، تمایلی به بچهدار شدن ندارد؛ مادر مجتبی با چند دیالوگ کوتاه وارد داستان میشود؛ خود مجتبی مردی مذهبی است؛ میل جنسی و میل به داشتن فرزند در او وجود دارد؛ آهو در خواب ظاهر میشود و در ادامه یک روانپزشک هم قرار است درباره وضعیت او توضیح بدهد. اما این عناصر هنوز به شخصیت تبدیل نشدهاند. آنها مواد اولیهای هستند که فیلم در اختیار دارد، ولی از کنار هم قرار گرفتنشان به شناختی عمیقتر از مجتبی نمیرسیم.
این ضعف را بیش از هر جای دیگری میتوان در رابطه مجتبی و پروانه دید. پروانه تقریباً تنها زنی است که فیلم در زندگی واقعی مجتبی به ما معرفی میکند، اما بهجای ساختن رابطهای پیچیده و چندوجهی میان آن دو، بیشتر با زنی مواجهیم که غر میزند، فاصله میگیرد و در برابر خواستههای شوهرش مقاومت میکند. در چنین شرایطی، تفاوت پروانه و آهو به تضادی ساده و از پیش تعیینشده تبدیل میشود: زن واقعی که خواستههای مجتبی را برآورده نمیکند در برابر زن رؤیاییای که به او لذت میدهد و میلش را پاسخ میگوید.
فیلم میخواهد از این فاصله به ناخودآگاه مجتبی برسد، اما فراموش میکند که این دو قطب باید از دل یک رابطه واقعی و تاریخچهای مشترک شکل گرفته باشند. اگر قرار است پروانه و آهو بازتاب دو تجربه متضاد از زن باشند، باید بدانیم مجتبی چگونه به این دو تصویر رسیده و چه چیزی در رابطه واقعی او زمینه ظهور فانتزی را فراهم کرده است.
در نظریه روابط ابژه، دوپارهسازی به وضعیتی اشاره دارد که فرد نمیتواند وجوه متناقض یک ابژه را در تصویری یکپارچه تحمل کند و در نتیجه، جنبههای ارضاکننده و ناکامکننده آن را از هم جدا میسازد. فیلم میتوانست از این ایده برای ساختن رابطه مجتبی با سه زن مهم زندگیاش استفاده کند. مادر میتوانست نخستین تجربه مراقبت و وابستگی را نمایندگی کند؛ پروانه، زنی واقعی که در رابطه با او محبت، ناکامی، خشم، میل و اختلاف همزمان وجود دارند؛ و آهو، تصویر ایدهآلی که مجتبی آنچه را در رابطه واقعی قادر به کنار آمدن با آن نیست، به او فرافکنی میکند.
این سه رابطه میتوانستند لایههای مختلف روان او را آشکار کنند، اما فیلم چنین مسیری را طی نمیکند. در عوض، علی مصفا در نقش روانپزشک روبهروی مجتبی مینشیند و توضیح میدهد که او از زن هم معشوقه میخواهد و هم مراقبت مادرانه. این حرف شاید بتواند بخشی از مضمون فیلم را بیان کند، اما جای تحلیل شخصیت را نمیگیرد. فیلم باید این تعارض را از طریق رفتار، رابطه و تجربه مجتبی به ما نشان میداد، نه اینکه بعداً یک شخصیت آن را به زبان بیاورد.
خود روانپزشک هم خیلی زود از نقش توضیحدهنده فراتر نمیرود. پس از تفسیر وضعیت مجتبی، ناگهان از پنج ازدواج ناموفق و مشکلات شخصیاش با زنان حرف میزند. معلوم نیست این اعتراف قرار است شوخی باشد، اقتدار حرفهای او را زیر سؤال ببرد، به فضای کمدی ابزورد فیلم کمک کند یا صرفاً گفتوگویی عجیب باشد که صحنه را از حالت عادی خارج میکند. بازی و چهرهپردازی علی مصفا نیز این سردرگمی را بیشتر میکند.
نخستین مواجهه او با عطاران میتوانست موقعیتی باشد که از طریق مقاومت، شرم، تناقض یا واکنشهای مجتبی، ذهن آشفته او را آشکار کند؛ اما صحنه به جلسهای برای توضیح مضمون تبدیل میشود. فیلم هرجا نمیتواند وضعیت روانی مجتبی را به یک موقعیت دراماتیک بدل کند، یکی از شخصیتها را به حرف زدن درباره آن وامیدارد.
یکی از معدود صحنههایی که رابطه مجتبی و پروانه را از حالت طرح کلی خارج میکند، همان سکانس تختخواب است. دوربین ابتدا تخت را از بالا نشان میدهد و ورود مجتبی را ثبت میکند؛ بعد در نمای روبهرو، پروانه را میبینیم که زیر ملحفه دراز کشیده است. او از بوی تخممرغ مجتبی شکایت میکند و میپرسد چرا آمده.
مجتبی جواب میدهد که خوابیدن روی کاناپه کمرش را درد آورده. ظاهراً قرار است با هم حرف بزنند، اما دستهای مجتبی بهجای گفتوگو، بدن پروانه را لمس میکنند و روی خمیدگی آن حرکت میکنند. میان چیزی که مرد به زبان میآورد و کاری که بدنش انجام میدهد فاصله وجود دارد: حرف از گفتوگوست، اما میل به رابطه جنسی. پروانه هم ابتدا تصور میکند او میخواهد دوباره درباره بچهدار شدن صحبت کند و عقب میکشد. وقتی مجتبی این موضوع را انکار میکند، برای لحظهای راه نزدیکی باز میشود؛ لحظهای که لکنت و ناتوانی او دوباره همه چیز را مختل میکند.
این چند دقیقه از بسیاری از صحنههای دیگر فیلم بیشتر به ما میگوید که مجتبی چه کسی است. میل، شرم، ناکامی، طنز، رابطه زناشویی و مسئله بچهدار شدن در یک موقعیت واحد به هم میرسند و از دل رفتار شخصیت بیرون میآیند، نه از توضیحهای مستقیم. اگر فیلم میتوانست همین شیوه را در ادامه حفظ کند، احتمالاً به همان کمدی ابزورد و اروتیکی نزدیک میشد که حضور رضا عطاران هم امکانش را فراهم میکند. اما بهجای آنکه از این صحنه یک مسیر مشخص برای پرداختن به میل جنسی مجتبی بسازد، دوباره سراغ تصاویر رؤیایی میرود؛ گویی برای ایجاد فضای اروتیک، حضور یک زن زیبا با لباس قرمز یا سفید بهتنهایی کفایت میکند.
در حالی که اروتیسم چیزی نیست که صرفاً از رنگ لباس، حرکات اغواگرانه یا نمایش ظاهری بدن به وجود بیاید. در تریلر اروتیک، میل باید هم جذابیت داشته باشد و هم خطر؛ باید شخصیت را به سمت چیزی بکشاند که در عین خواستنش، از پیامدهای آن میترسد. در بسیاری از آثار این ژانر، رابطه جنسی، خیانت، وسواس، خشونت و قتل از یک سرچشمه تغذیه میکنند و لذت و تهدید به دو وجه جداییناپذیر یک تجربه تبدیل میشوند.
«فیلم خواب» نیز مواد اولیه چنین روایتی را در اختیار دارد: مردی متأهل، زنی اغواگر، احساس گناه، خشونت، قتل، حمل جسد، آتش زدن ماشین و حتی بچهدزدی. اما چون میل مجتبی از ابتدا در شخصیت و زندگی روزمرهاش ریشه نمیگیرد، وقتی خشونت وارد داستان میشود، نمیتواند به دلهره تبدیل شود. فیلم میل و خطر را کنار هم میگذارد، اما ارتباطی میان آنها ایجاد نمیکند؛ به همین دلیل، خشونت بیشتر به مجموعهای از اتفاقات عجیب شباهت دارد تا پیامد طبیعی میل و وسواس شخصیت.
البته نمیتوان محدودیتهای نمایش سکس و بدن در سینمای رسمی ایران را نادیده گرفت. اما وجود این محدودیتها بهخودیخود ضعف فیلم را توجیه نمیکند. وقتی فیلمسازی میداند امکان نمایش مستقیم اروتیسم را ندارد، باید به دنبال راهی در زبان سینما بگردد که بتواند میل را بدون نمایش صریح بدن منتقل کند.
نگاهها، فاصله میان آدمها، صدا، مکث، لمس، اشیا، حسادت، ترس از افشا شدن یا حتی حذف یک لحظه میتوانند جایگزین نمایش مستقیم شوند. این محدودیتها ممکن است کار را دشوارتر کنند، اما یافتن چنین معادلهایی بخشی از مسئولیت فیلمساز است؛ بهخصوص وقتی خودش تصمیم گرفته داستان را حول میل جنسی، وسوسه و رابطهای اروتیک پیش ببرد. فیلمی که روی پرده میبینیم باید بتواند با همان چیزی که در اختیار دارد کار کند. نمیتوان ضعفهای روایی آن را صرفاً به احتمال سانسور نسبت داد، بهویژه وقتی شواهد مشخصی نداریم که نشان دهد بخشهای حذفشدهای از فیلم علت اصلی این مشکلات بودهاند.
در میان این عناصر، آهو بیش از همه قربانی ناتوانی فیلم در ساختن جهان روانی مجتبی میشود. قرار است او زنی اغواگر باشد که مرد در برابرش تسلیم میشود، بندگیاش را میکند و بارها به او میگوید «دوستت دارم». اما آهو نه به شخصیتی مستقل تبدیل میشود و نه تصویر انتزاعیای که بتوانیم منشأ آن را در ذهن مجتبی پیدا کنیم. او هیچ برابرنهاد مشخصی در دنیای بیداری ندارد.
مجتبی زنی را در مترو، خیابان، محل کار، همسایگی یا شبکههای اجتماعی نمیبیند که بعد ذهنش از او تصویری رؤیایی بسازد. حتی اگر آهو قرار باشد کاملاً محصول ناخودآگاه مجتبی باشد، فیلم باید نشان دهد ذهن او از چه تجربهها و تصاویر پیشین تغذیه کرده است. در غیر این صورت، آهو صرفاً زنی است که داستان برای پیش بردن فانتزی مرد به او نیاز دارد و ناگهان ظاهر میشود.
با این حال، فیلم گاهی به همان زبان سینمایی نزدیک میشود که میتوانست نجاتش دهد. آهو از مجتبی میخواهد مرتب به او بگوید «دوستت دارم». مجتبی در دنیای واقعی صلواتشمار را به دست میگیرد، عبارت «دوستت دارم» را مثل ذکر تکرار میکند و با هر بار گفتن، دکمه آن را میزند. این لحظه بهطور همزمان خندهدار، عجیب، مذهبی و اروتیک است.
چند لایهای که در طول فیلم از یکدیگر جدا ماندهاند، اینجا برای چند ثانیه در یک تصویر جمع میشوند: ذکر به اعتراف عاشقانه بدل میشود، وسیله شمارش عبادت به ابزار شمارش میل تبدیل میشود و عطاران میتواند با همان لحن و شخصیت اجرایی آشنایش، از دل پریشانی مجتبی کمدی بیرون بکشد. این صحنه نشان میدهد که فیلم برای رسیدن به زبان خودش به چیز زیادی احتیاج نداشت. کافی بود از چنین موقعیتهایی فرار نکند و آنها را به مسیر اصلی روایت تبدیل کند.
مذهب نیز میتوانست یکی از نقاط اتصال این لایهها باشد، اما فیلم در پرداختن به آن به همان اندازه پراکنده عمل میکند. برنامه جشنواره بوسان مجتبی را مردی مؤمن معرفی کرده که در مراسم مذهبی نوحه میخواند. خود مانی مقدم هم در نشست خبری گفته بود قصد ندارد به مذهب حمله کند یا دوگانهای میان مذهبی و ضد مذهبی بسازد.
اما مسئله نقد، نیت فیلمساز نیست؛ آنچه اهمیت دارد، رابطهای است که فیلم روی پرده میان ایمان، میل و احساس گناه شکل میدهد. چند نمای کوتاه از تمرین نوحه و ملاقات با روحانیای که حتی ظاهرش با تصور رایج از چنین شخصیتی فاصله دارد، نمیتواند بهتنهایی بحران مذهبی مجتبی را بسازد. اگر میل او به آهو قرار است احساس گناه ایجاد کند، باید این احساس را در رفتار و تصمیمهایش ببینیم. اگر نوحهخوانی قرار است شکل توبه به خود بگیرد، باید بفهمیم این تجربه چه تغییری در رابطه او با میل ایجاد کرده است.
اگر یک تصنیف عاشقانه در دل نوحه به حسرت آهو پیوند میخورد، فیلم باید این تغییر معنایی را به وجود بیاورد. اما این مسیر هم مثل دیگر خطوط داستانی، در چند قطعه پراکنده باقی میماند و به تجربهای پیوسته تبدیل نمیشود.
مانی مقدم گفته مسئله مجتبی تنها اختلاف با همسرش نیست، بلکه بحران او با جامعه، محدودیتها، اینستاگرام و تصاویر دستنیافتنی نیز در شکلگیری داستان نقش دارند. این توضیح بیرون از فیلم میتواند جالب باشد، اما آنچه اهمیت دارد این است که چنین بحرانی در خود روایت چگونه دیده میشود. مجتبی کجا به تصاویر زنان خیره میشود؟ چه برخوردی در خیابان، مترو، تلفن همراه یا شبکههای اجتماعی میل او را تحریک میکند؟
چه فاصلهای میان زندگیای که دارد و تصاویری که مصرف میکند شکل گرفته و چگونه این فاصله در ذهن او به آهو تبدیل میشود؟ فیلم نمیتواند بعد از پایان نمایش، ایدههایی را مطرح کند که هیچ جای مشخصی در تصاویر و موقعیتهایش ندارند و انتظار داشته باشد تماشاگر آنها را به عقب برگرداند و به صحنهها اضافه کند. ایدهای که فقط در توضیح فیلمساز وجود دارد، هنوز به بخشی از فیلم تبدیل نشده است.
مشکل «فیلم خواب» در واقع همین است که بهجای ساختن ناخودآگاه مجتبی، مجموعهای از نشانههایی را به نمایش میگذارد که از پیش با ناخودآگاه مرتبط دانسته میشوند. زن اغواگر، مادر، همسر ناراضی، روانپزشک، مذهب، بیخوابی، بایگانی، راهرو، دریاچه نمک، ساحل استوایی، ضدنور و تغییر رنگ؛ هرکدام از این عناصر میتوانند در فیلم دیگری به بخشی از یک جهان معنادار تبدیل شوند، اما در اینجا بیشتر به اشیای داخل ویترین شباهت دارند. سوررئالیسم با کنار هم گذاشتن تصاویر عجیب شکل نمیگیرد. حتی در روایتی که قرار نیست منطق متعارف را رعایت کند، باید نوعی منطق درونی وجود داشته باشد تا مخاطب بتواند مسیر تصاویر و ارتباط آنها را دنبال کند.
به همین دلیل، ارجاع به دیوید لینچ بیشتر از آنکه به فیلم کمک کند، فاصله آن را با سینمای لینچ آشکار میکند. فیلمهای لینچ حتی در گسستهترین و مبهمترین لحظاتشان، از طریق موتیفها، صداها، تکرار، دوگانگی شخصیتها، مکانها و رابطههای غیرمتعارف میان اتفاقات، شبکهای از معنا میسازند که تماشاگر را به مشارکت و تفسیر دعوت میکند. قرار نیست همه چیز به پاسخی قطعی برسد، اما این احساس وجود ندارد که فیلمساز هر لحظه میتواند هر تصویری را بدون هیچ قاعدهای وارد داستان کند. ابهام با بیقاعدگی یکی نیست.
«فیلم خواب» ابتدا با تغییر رنگ، مکان و نشانههای بصری، مرزی میان رؤیا و واقعیت ایجاد میکند، اما بعد هرجا که به آن نیاز داشته باشد، این مرز را کنار میزند تا به آشفتگی ذهن مجتبی برسد. چون هیچ قاعده مشخصی برای شدت گرفتن این اختلاط وجود ندارد، محو شدن مرزها بیشتر به تصمیم کارگردان شباهت پیدا میکند تا تجربهای که از درون شخصیت شکل گرفته باشد.
ایده خواب بهعنوان پناهگاه یا حتی مادهای اعتیادآور هم بدون شناخت جهان بیداری مجتبی ناقص میماند. در داستانهایی که شخصیت بهتدریج زندگی واقعی را کنار میگذارد و خواب را جایگزین آن میکند، جذابیت رؤیا از فشارها و کمبودهای بیداری سرچشمه میگیرد. ما باید بفهمیم زندگی واقعی چه چیزی را از شخصیت دریغ کرده که خواب به پناهگاه او تبدیل شده است.
مجتبی از چه چیزی میگریزد؟ رابطهاش با پروانه؟ ناتوانی در بچهدار شدن؟ سرکوب میل جنسی؟ مذهب؟ شغل؟ جامعه؟ مادرش؟ یا خودش؟ فیلم همه این احتمالها را پیش میکشد، اما هیچکدام را به اندازه کافی پرورش نمیدهد. به همین دلیل، خواب برای مجتبی بهجای پناهگاهی که از دل ناکامیهای زندگی ساخته شده باشد، صرفاً فضای دیگری است که فیلم بخشی از اتفاقاتش را در آن قرار میدهد.
بایگانی کاغذی محل کار مجتبی هم نمونه دیگری از همین مشکل است؛ فضایی که میتوانست معنای مشخصی در جهان فیلم پیدا کند، اما بیشتر به یک انتخاب ظاهری برای ساختن قابهای عجیب تبدیل شده است. در زندگی اداری امروز، محیطی پر از پروندهها، پوشهها و راهروهای کاغذی میتوانست تصویری از مردی باشد که در گذشته گیر افتاده، میان زندگیهای ثبتشده دیگران محصور شده و از جریان زنده جهان بیرون فاصله گرفته است.
چنین فضایی میتوانست به وضعیت روانی مجتبی پیوند بخورد و چیزی از شخصیت او را در دل محیط کارش آشکار کند. اما فیلم از بایگانی برای ساختن این رابطه استفاده نمیکند. این فضا بیشتر بهانهای است تا مجتبی را در راهروهای خلوت و بدون اربابرجوع قرار دهد و تصاویری نامتعارف بسازد. وقتی یک مکان صرفاً به دلیل ظاهر متفاوتش انتخاب شود، دیگر بخشی از میزانسن نیست و به دکور تبدیل میشود؛ فضایی که دیده میشود، اما در روایت نقشی ندارد.
«فیلم خواب» از نظر من با ایدههای بد شکست نمیخورد؛ مشکلش این است که ایدههای بالقوه خوبش هیچوقت فرصت پیدا نمیکنند به زبان سینمایی مشخصی تبدیل شوند. فیلم لحظاتی دارد که نشان میدهند ترکیب کمدی ابزورد، میل جنسی، مذهب و بحران زناشویی میتوانست به تجربهای جسورانه و حتی صاحب هویت شخصی منجر شود. اما هر بار که به چنین نقطهای نزدیک میشود، عقب میکشد و دوباره به نشانههایی پناه میبرد که از پیش بهعنوان عناصر یک فیلم روانشناختی شناخته میشوند. بهجای آنکه این عناصر درون روایت معنای تازهای پیدا کنند، صرف حضورشان قرار است فضای متفاوتی بسازد.
شاید همان گفتوگوی کوتاه پیش از نمایش فیلم، بهترین راه برای جمعبندی مواجهه با «فیلم خواب» باشد: «کمدیه دیگه؟» ــ «اجتماعیه.» انگار در زبان رایج سینمای ایران، اگر فیلمی قرار نیست مخاطب را بخنداند، باید اجتماعی باشد؛ و اگر فیلمسازی بخواهد خواب، اروتیسم، مذهب، روانکاوی و دلهره را وارد اثرش کند، میتواند از هرکدام چند نشانه بردارد و کنار هم بگذارد تا فیلمی شکل بگیرد که تعریف مشخصی ندارد.
اما ژانر چیزی نیست که بتوان آن را روی پوستر نوشت و تمام. ژانر قراردادی میان فیلم و تماشاگر است؛ مجموعهای از انتظارها، قواعد، ریتمها، موقعیتها و نیروهای دراماتیک که حتی هنگام شکستن آنها باید به درستی شناخته شده باشند. فیلم میتواند این قرارداد را تغییر دهد، از آن فاصله بگیرد یا حتی کاملاً به چالش بکشد، اما برای چنین کاری باید ابتدا زبان آن را بلد باشد.
«فیلم خواب» این زبان را پیدا نمیکند. وقتی میخواهد اروتیک باشد، نمیتواند میل را به نیرویی دراماتیک تبدیل کند؛ وقتی به دنبال دلهره است، ترس نمیسازد؛ وقتی سراغ سورئالیسم میرود، منطق درونی تصاویرش را شکل نمیدهد؛ و وقتی میخواهد روانکاوانه باشد، بهجای ساختن شخصیت، او را با توضیحهای مستقیم معرفی میکند.
آنچه در پایان باقی میماند، فیلمی است که از هر ژانر نشانهای برداشته، اما نتوانسته از هیچکدام زبان مستقلی به دست بیاورد. «فیلم خواب» نه به دلیل رؤیاها، شهوت، مذهب یا فروپاشی روانی مجتبی، بلکه به دلیل ناتوانی در پیدا کردن هویت ژانری خودش شکست میخورد. فیلم میخواهد در چند جهان متفاوت زندگی کند، اما هیچکدام را به اندازه کافی نمیسازد تا بتواند از آنها عبور کند. این همان مرض بیژانری است؛ مشکلی که تمام ظرفیتهای فیلم را به مجموعهای از ایدههای پراکنده تبدیل میکند.

