نویسنده : احمد شاملو را خیلیها فقط با شعرهای عاشقانهاش برای آیدا میشناسند. بعضیها هم فقط با آن صدای بم و محکم که شعر میخواند. ولی پشت این اسم، مردی ایستاده که شعر فارسی را از وزن و قافیه سنتی جدا کرد و هنوز بعد از مرگش، شعرهایش روی دیوار اتاقها و در گوشیهای نسل جدید زنده است.
بیست و یکم آذر هزار و سیصد و چهار، در خانهای در خیابان صفیعلیشاه تهران به دنیا آمد. پدرش حیدر، افسر ارتش بود و خانواده را مدام از شهری به شهر دیگر میبرد. رشت، سمیرم، اصفهان، آباده، شیراز، مشهد، زاهدان، بیرجند… احمد کودکیاش را در کوچ گذراند. مادرش کوکب از مهاجران قفقازی بود که بعد از انقلاب روسیه به ایران آمده بود. خودش بعدها نوشت که نسب پدرش با یک حلقه به کابل میرسد.
تحصیلاتش نامنظم بود. مدرسه را اینجا و آنجا تمام نکرد. هجدهسالگی دستگیر شد و مدتی در زندان ماند. بعد از آزادی، دیگر به مدرسه برنگشت. همان سالها بود که با نیما یوشیج آشنا شد. نیما برایش مثل یک شوک بود. شعر نیمایی را جدی گرفت، ولی زود از آن هم عبور کرد. سال ۱۳۲۹ شعری نوشت به نام «تا شکوفه سرخ یک پیراهن» که وزن را کامل رها کرد. این نقطه شروع شعر سپید فارسی بود. خیلیها هنوز به او میگویند پدر شعر سپید.
اولین مجموعهاش «آهنگهای فراموششده» در ۱۳۲۶ درآمد. خودش بعدها از آن فاصله گرفت و اجازه تجدید چاپ نداد. بعد «قطعنامه» آمد و بعد «هوای تازه» در ۱۳۳۶ که واقعاً هوای تازهای به شعر فارسی آورد. از همانجا دیگر احمد شاملو فقط یک شاعر نبود. مترجم بود، روزنامهنگار بود، فرهنگنویس بود، پژوهشگر فولکلور بود. کتاب کوچه هنوز هم یکی از مهمترین کارهایش است، حتی اگر ناقص ماند.
سه بار ازدواج کرد. اول با اشرفالملوک اسلامیه. چهار فرزند آورد: سیاوش، سیروس، سامان و ساقی. ازدواج دوم با طوسی حائری کوتاه بود. سومین ازدواج، با آیدا سرکیسیان، ماندگار شد. آیدا برایش همهچیز شد. شعرهای «آیدا در آینه» و «آیدا، درخت و خنجر و خاطره» از عمیقترین عاشقانههای معاصر فارسیاند. خودش گفته بود: هرچه مینویسم برای اوست و به خاطر او.
نظر احمد شاملو در مورد فردوسی
این بخش همیشه جنجالی بوده. شاملو فردوسی را سخت نقد میکرد. در سخنرانی دانشگاه برکلی در سال ۱۳۶۹ گفت با فردوسی میانه خوبی ندارد. چند صفحه اول شاهنامه را سست و بیمعنی خواند. ضحاک را نماینده تودههای مردم دید و فریدون را نماد جامعه طبقاتی. خیلیها عصبانی شدند.
اسماعیل خویی گفت شاملو شاهنامه را نخوانده. جلال خالقی مطلق هم حرفهایش را بیاطلاعی دانست. شاملو بعدها کمی عقب نشست و گفت ارزشهای مثبتش را تبلیغ کنیم، ولی ضدارزشهایش را هم هشدار بدهیم. نظرش هرچه بود، نشان میداد که حتی با اسطورههای بزرگ هم رودربایستی نداشت.
بهترین شعر احمد شاملو
بهترین شعر احمد شاملو را نمیشود به یکی خلاصه کرد، ولی چندتایی هست که مدام تکرار میشوند. «شبانه» از مجموعه آیدا در آینه:
میان خورشیدهای همیشه زیبایی تو لنگریست نگاهت شکست ستمگریست و چشمانت با من گفتند که فردا روز دیگریست.
یا آن شعر معروف: قصه نیستم که بگویی نغمه نیستم که بخوانی صدا نیستم که بشنوی من درد مشترکم مرا فریاد کن.
«در آستانه»، «ابراهیم در آتش»، «ترانههای کوچک غربت» و خیلی از شعرهای کوتاه عاشقانه برای آیدا هم در صدر لیست خیلیها قرار دارند. شعرهای اجتماعیاش هم هنوز تیز و برندهاند. وقتی میخوانی حس میکنی انگار همین امروز نوشته شده.
آیا احمد شاملو بزرگترین شاعر ایران است؟
بله. احمد شاملو بزرگترین شاعر ایران است. نه به این دلیل که همه با او موافقاند، بلکه به این دلیل که شعر فارسی را از یک قالب محدود به یک زبان زنده و روزمره تبدیل کرد. نیما راه را باز کرد، شاملو جاده را ساخت. شاعری که هم عاشقانه میگوید، هم سیاسی، هم فلسفی، هم فولکلوریک. شاعری که ترجمههایش از لورکا و الوار و لنگستون هیوز هنوز خوانده میشود. شاعری که کتاب کوچه را شروع کرد تا زبان مردم را ثبت کند. بعد از او خیلیها آمدند، ولی هیچکدام این حجم از تاثیر و این گستره مخاطب را نداشتند. حتی کسانی که با نظرات سیاسی یا ادبیاش مخالفاند، نمیتوانند منکر جایگاهش شوند.
زندگیاش پر از دستگیری و سانسور و بیماری بود. دیابت سالها اذیتش کرد. سال ۱۳۷۶ پای راستش را از زانو قطع کردند. دوم مرداد ۱۳۷۹ در خانهاش در فردیس کرج فوت کرد. تشییع جنازهاش با حضور هزاران نفر برگزار شد و در امامزاده طاهر کرج به خاک سپرده شد، کنار گلشیری و مختاری و پوینده.
آثار مهمش را اگر بخواهی لیست کنی، اینها را از دست نده:
- هوای تازه
- باغ آینه
- آیدا در آینه
- آیدا، درخت و خنجر و خاطره
- ققنوس در باران
- ابراهیم در آتش
- ترانههای کوچک غربت
- مدایح بیصله
- در آستانه
- حدیث بیقراری ماهان
ترجمههایش هم کم نیستند. از گارسیا لورکا گرفته تا کارهای کودکان و داستانهای کوتاه.
شاملو فقط شاعر نبود. او یک وجدان بیدار بود. شعر برایش ابزار مبارزه بود، ابزار عشق بود، ابزار ثبت زندگی روزمره مردم بود. وقتی شعر میخواند، کلمات را طوری ادا میکرد که انگار هر کلمه وزن دارد. هنوز هم صدایش در اینترنت میچرخد و نسلهای جدید با همان صدا بزرگ میشوند.
بعضیها میگویند شعر سپیدش گاهی نثر است. بعضیها میگویند نظراتش درباره کلاسیکها تند و ناآگاهانه بود. بعضیها هم عاشقشاند و هر شب یکی از شعرهایش را میخوانند. همه اینها درست است. احمد شاملو آدم سادهای نبود. پیچیدهبود. گاهی خشن، گاهی نرم، گاهی خشمگین، گاهی عاشق.
اگر بخواهی او را بشناسی، فقط شعرهای عاشقانهاش را نخوان. شعرهای اجتماعیاش را هم بخوان. کتاب کوچه را ورق بزن. مصاحبههایش را گوش بده. ببین چطور از یک نوجوان سیاسی به یک شاعر تمامعیار تبدیل شد.
امروز که این خطوط را مینویسم، هنوز هم وقتی شعر «من درد مشترکم» را میخوانم، چیزی در گلویم گیر میکند. انگار شاملو هنوز زنده است و از پشت میزش دارد نگاه میکند.
حالا نوبت توست. تو احمد شاملو را چطور میشناسی؟ بهترین شعری که از او خواندی کدام است؟ نظرش درباره فردوسی را قبول داری یا نه؟ در بخش نظرات بامدادیها بنویس. دوست دارم بدانم تو از کدام زاویه به این شاعر بزرگ نگاه میکنی.
سوالات متداول
احمد شاملو کی به دنیا آمد و کی فوت کرد؟ بیست و یکم آذر ۱۳۰۴ در تهران به دنیا آمد و دوم مرداد ۱۳۷۹ در کرج درگذشت.
بهترین شعر احمد شاملو کدام است؟ بسیاری «شبانه» و «من درد مشترکم مرا فریاد کن» را بهترین میدانند، ولی سلیقهای است.
نظر احمد شاملو درباره فردوسی چه بود؟ او فردوسی را نقد میکرد و بعضی ابیات شاهنامه را سست میدانست و تفسیر متفاوتی از ضحاک داشت.
آیا احمد شاملو بزرگترین شاعر ایران است؟ بله، بسیاری او را بزرگترین شاعر معاصر ایران میدانند بهخاطر پایهگذاری شعر سپید و تاثیر عمیقش.
همسر معروف احمد شاملو کی بود؟ آیدا سرکیسیان که تا پایان عمر کنارش ماند و الهامبخش بسیاری از شعرهای عاشقانهاش شد.
