نویسنده : نام انگلیسی: فیلم Disclosure Day
نام فارسی: فیلم روز افشا
محصول: ۲۰۲۶ – کشور آمریکا
ژانر: علمی-تخیلی، فانتزی
ردهی سنی: ۱۳+
امتیاز: ۳.۵ از ۴
فیلم روز افشا با بازی امیلی بلانت نشان میدهد استیون اسپیلبرگ هنوز میتواند از آشناترین کلیشههای علمیتخیلی، تجربهای تازه و زنده بسازد. او بهجای طراحی موجوداتی متفاوت، انسان را در مرکز مواجهه با امر ناشناخته قرار میدهد و با تعلیق، دکوپاژ، توزیع سنجیدهی اطلاعات و مجموعهای از خردهاوجهای دراماتیک، مخاطب را بیش از دو ساعت مقابل پرده نگه میدارد؛ گواهی بر اینکه تماشای سینمای اسپیلبرگ، حتی پس از تمام این سالها، همچنان زیبا و لذتبخش است.
زمانی که از استیون اسپیلبرگ حرف میزنیم، دربارهی فیلمسازی صحبت میکنیم که احاطهای کمنظیر بر دنیای سینما دارد؛ چه نامش را هنر سینما بگذاریم و چه صنعت سینما. اسپیلبرگ، برخلاف بسیاری از همنسلانش، هیچگاه خود را به ژانر یا قالبی مشخص محدود نکرده است. فانتزی ساخته، دلهره و درام را تجربه کرده، به سراغ کمدی، جنگ و تاریخ رفته و مهمتر از همه، نگاه انسانگرایانهی خود را وارد جهان علمیتخیلی کرده است.
از «فیلم آرواره ها» و «برخورد نزدیک از نوع سوم» تا «فیلم ای.تی.»، «هوش مصنوعی» و «جنگ دنیاها»، در بسیاری از آثار اسپیلبرگ انسان با پدیدهای محیرالعقول مواجه میشود. آنچه این مواجهه را پیش میبرد، صرفاً موجودات ناشناخته یا جلوههای بصری نیست. اسپیلبرگ ابتدا انسان را در مرکز قاب قرار میدهد و سپس امر ناشناخته را به جهان او وارد میکند. «فیلم روز افشا» نیز دقیقاً از همین مسیر حرکت میکند.
اسپیلبرگ در فیلم روز افشا یک کلاس درس سینما ارائه میدهد؛ اثری علمیتخیلی که جهانش را از زاویهدید انسان میسازد و در دو ساعت و اندی نهتنها مخاطب را خسته نمیکند، بلکه او را با مجموعهای از تعلیقها، اوجگیریها و سکونهای دراماتیک همراه نگه میدارد. این فرازوفرودها جدا از یکدیگر باقی نمیمانند و بهتدریج در کنار هم قرار میگیرند تا روایتی یکپارچه بسازند.
جهانی که واردش میشویم، در ظاهر تفاوت چندانی با دنیای روزمرهی ما ندارد. خطر وقوع جنگ جهانی هر لحظه نزدیکتر به نظر میرسد، کشورها بار دیگر به فضای جنگ سرد بازگشتهاند و احتمال جنگ هستهای در گفتوگوها و گزارشهای خبری تکرار میشود. اسپیلبرگ این تهدید را هیچگاه مستقیماً به موضوع اصلی فیلم تبدیل نمیکند. جنگ در حاشیه باقی میماند و فقط از طریق خبرنگاران، خبرها و کلام شخصیتها به جهان روایت نفوذ میکند.
در مرکز این جهان، مارگارت فِرچایلد و دنیل کِلنر قرار دارند. اسپیلبرگ این دو را در نقاطی متفاوت از ایالات متحده و بدون ارائهی پیشینهای مفصل، مستقیماً به دل اتفاقات میاندازد. درام و رگههای کمدی از زندگی مارگارت و رابطهاش با دوستپسرش شکل میگیرند و وجه دلهرهآور، تعقیبوگریز و هیجان فیلم از مسیر دنیل وارد روایت میشود.
مخاطب از همان ابتدا میداند این دو خط روایی سرانجام در نقطهای به یکدیگر خواهند رسید. اسپیلبرگ بهجای شتاب برای رقمزدن این مواجهه، مسیر مارگارت و دنیل را از یکدیگر باز میکند، برای هرکدام استقلالی روایی قائل میشود و تعلیق را در زندگی هر دو گسترش میدهد. در نتیجه، رسیدن آنها به یکدیگر فقط تلاقی دو شخصیت نیست، بلکه حاصل مجموعهای از اطلاعات و خردهتعلیقهایی است که فیلم پلهپله در اختیار مخاطب گذاشته است.
فیلم روز افشا از الگوی آشنای شخصیتپردازی کلاسیک فاصله میگیرد. قرار نیست در ۱۰ یا ۱۵ دقیقهی ابتدایی، گذشتهی شخصیتها، وضعیت زندگی و گره اصلی آنها بهطور کامل توضیح داده شود و سپس داستان آغاز گردد. داستان از همان لحظهی نخست آغاز شده است و ما نیز درست مانند مارگارت و دنیل نمیدانیم در قدم بعدی چه اتفاقی رخ خواهد داد. روایت از موضع دانای کل پیش نمیرود؛ اطلاعات ما تقریباً به همان اندازهای است که این دو شخصیت در اختیار دارند.
حسن این انتخاب آن است که مخاطب صرفاً ناظر ماجرا باقی نمیماند، بلکه همراه مارگارت و دنیل میشود. حتی گفتوگوهای روزمرهی آنها اهمیتی دوچندان پیدا میکنند. هر جمله میتواند نشانهای از اتفاقی باشد که هنوز نه شخصیتها و نه مخاطب قادر به درک کامل آن نیستند. گویی نیرویی در ناخودآگاه آنها بیدار شده است؛ نیرویی با منشأ بیرونی که مسیرش همچنان ناشناخته باقی مانده است.
این همراهی در لحظهای که مارگارت مقابل دوربین مینشیند تا دربارهی روز افشا صحبت کند، به نتیجه میرسد. مردمی که در جهان فیلم از طریق تلویزیون، اینترنت و تلفن همراه آن بخش خبری ویژه را میبینند، ناگهان با واقعیتی غیرمنتظره روبهرو میشوند و مخاطب نیز دقیقاً همان شوک را تجربه میکند. اسپیلبرگ این لحظه را نه زودتر از موعد خرج میکند و نه آنقدر به تأخیر میاندازد که اثرش از بین برود. شوک درست در نقطهای مقابل چشمان ما قرار میگیرد که انتظار ذهنیمان آمادهی فروپاشی است.
روایت فیلم کاملاً کنشی است و بر همان وجهی از سینمای سرگرمی حرکت میکند که اسپیلبرگ در آن استاد است. در عین حال، موجودات فضایی فیلم روز افشا هیچ ویژگی ظاهری تازهای ندارند: چشمان درشت، بدنهای لاغر، سرهای بزرگ و زبانی که برای انسان قابلفهم نیست. اسپیلبرگ آگاهانه از همان تصویری استفاده میکند که بارها در سینما دیدهایم، زیرا مسئلهی اصلی فیلم طراحی موجودی تازه نیست؛ هدف، بازگرداندن حس مواجهه با امر ناشناخته است.
در سال ۲۰۲۶، مخاطب بسیار بیشتر از دوران نمایش «ای.تی.»، «هوش مصنوعی» یا حتی «جنگ دنیاها» با تصویر موجودات فضایی روبهرو شده است. ناشناختهها بارها به تصویر درآمدهاند و بخش بزرگی از رمزوراز خود را از دست دادهاند. با وجود این، اسپیلبرگ هنوز میداند مردم تشنهی چه چیزیاند. او از کلیشه فرار نمیکند؛ آن را میپذیرد و سپس با دکوپاژ، تعلیق و زاویهدید انسانی دوباره به آن جان میدهد.
فرم روایی فیلم روز افشا بر چند نقطهی عطف بزرگ و کاملاً مشخص متکی نیست. فیلم از اوجها، تعلیقها و نقاط عطف کوچکتری ساخته شده است که یکی پس از دیگری پاسخ میگیرند و روایت را پیش میبرند. این قطعات بهتدریج به یکدیگر متصل میشوند و در نهایت ساختاری واحد میسازند. از همین رو، فیلم برای اثرگذاری محتاج خوانشهای بیرونی یا الصاق معناهای فرامتنی نیست. این سخن به معنای تهیبودن اثر از معنا نیست؛ ساختمان سینمایی آن بهاندازهای قدرتمند است که پیش از هر تفسیر سیاسی و اجتماعی، روی پای خودش میایستد.
اسپیلبرگ تنش را تا آستانهی فاجعه پیش میبرد و اغلب پیش از وقوع اتفاقی جبرانناپذیر، شخصیتها را از مهلکه بیرون میکشد. این همان مصونیت رواییای است که پیرامون آنها قرار دارد؛ هرچند جنس این محافظت با مصونیت اغراقشدهی شخصیتها در «ایندیانا جونز» یا «پارک ژوراسیک» تفاوت دارد و متعادلتر است.
صحنهی تعقیبوگریز روی کاپوت ماشین، زمانی که شخصیتها میخواهند خود را به قطار برسانند، نمونهی روشنی از تسلط اسپیلبرگ بر سینمای سرگرمی است. حرکت دوربین، جایگیری شخصیتها در قاب و تداوم کنش، صحنهای میسازند که پیش از هر چیز قرار است هیجان تولید کند. اسپیلبرگ در اینجا نمیخواهد معنایی فرامتنی را به مخاطب تحمیل کند؛ میخواهد کسی که در سالن نشسته، از تماشای یک صحنهی سینمایی نهایت لذت را ببرد. این لذت عنصری فرعی نیست، بلکه یکی از اهداف اصلی فیلم است.
تعلیق تا واپسین لحظات ادامه پیدا میکند. صفحه سیاه میشود و تیتراژ پایانی آغاز میگردد، اما گفتوگوی نیمهتمام میان موجود فضایی، مارگارت و دنیل همچون حفرهای پرنشده در ذهن مخاطب باقی میماند. آیا داستان در فیلم دیگری ادامه خواهد یافت؟ آیا آیندهی این جهان فقط به تخیل ما واگذار شده است؟ اسپیلبرگ پاسخ قطعی نمیدهد. او از آن فیلمسازان موذی و زیرکی است که ممکن است این تعلیق را روزی ادامه دهد یا برای همیشه در همان نقطه رها کند.
اسپیلبرگ زمانی به بهترین نتیجه میرسد که بخشی از خودش را درون فیلم بگذارد. این حضور را میتوان در وجه خودزندگینامهای «فیبلمنها»، مواجههاش با تاریخ در «لینکلن»، «پل جاسوسها» و «مونیخ» و حتی انسانگرایی جاری در «ترمینال» دید. «روز افشا» نیز، با وجود تمام کلیشههای آشنایش، فیلمی شخصیتر از آن چیزی است که در ظاهر به نظر میرسد؛ زیرا بار دیگر به همان پرسشی بازمیگردد که سالها ذهن اسپیلبرگ را مشغول کرده است: انسان در برابر چیزی که نمیشناسد، چه واکنشی نشان خواهد داد؟
فیلم روز افشا قرار نیست تعریف تازهای از موجود فضایی ارائه کند. دستاورد فیلم در این است که اسپیلبرگ از کلیشهای که بارها دیدهایم، دوباره تجربهای سینمایی میسازد؛ تجربهای که با تعلیق، قاببندی، دکوپاژ و اعتماد به امر ناشناخته زنده میشود. در دورانی که پلتفرمها و تلفنهای همراه، تجربهی تماشا را برای بسیاری به صفحهای ششاینچی تقلیل دادهاند، او هنوز میداند چگونه مخاطب را دو ساعت و اندی مقابل پردهی بزرگ و آیمکس نگه دارد.
شاید این تمام کاری باشد که سینمای سرگرمی باید انجام دهد. کمتر فیلمسازی مانند استیون اسپیلبرگ هنوز از پس آن برمیآید.
