نقد و بررسی فیلم توپ سیاه 2026

اصطلاح «بلک‌بال» به روشی چندصدساله اشاره دارد که در باشگاه‌های خصوصی و عمدتاً مردانه برای پذیرش اعضای تازه به کار می‌رفت. وقتی قرار بود درباره عضویت فردی تصمیم بگیرند، اعضای باشگاه به‌صورت ناشناس یکی از دو مهره را در صندوق رأی می‌انداختند. مهره سفید به معنای موافقت با پذیرش متقاضی بود و مهره سیاه به معنای مخالفت با ورود او به جمع. کسی که با مهره سیاه روبه‌رو می‌شد، در واقع از محافل طبقه بالای جامعه طرد شده بود. این طردشدگی نیز با بی‌آبرویی و لکه‌دار شدن اعتبار اجتماعی‌اش همراه می‌شد.

نقد و بررسی فیلم توپ سیاه 2026

«فیلم توپ سیاه» درباره همین طردشدگی است؛ درباره اینکه کوییر بودن در کشور اسپانیا طی یک قرن گذشته به معنای بیرون رانده شدن از جامعه و حتی تحمل آزار و تعقیب بوده است. این طرد گاهی با رأی‌گیری واقعی صورت می‌گرفت و گاهی در قالب شکل‌های گوناگون طرد اجتماعی و سیاسی بروز می‌کرد. خاویر کالوو و خاویر آمبروسی، دو کارگردان فیلم، داستان را در سه دوره پرتلاطم از تاریخ اسپانیا روایت می‌کنند.

آن‌ها با استفاده از ساختاری سه‌پاره نشان می‌دهند که مردان همجنس‌گرا بارها ناچار بوده‌اند میان دو راه یکی را انتخاب کنند: مطابق میل و هویت واقعی‌شان زندگی کنند و خطر آزار و تعقیب را به جان بخرند، یا خواسته‌های طبیعی خود را سرکوب کنند تا با جامعه‌ای که آن‌ها را نمی‌پذیرد، کنار بیایند.

«فیلم توپ سیاه» فیلمی پرشور، بلندپروازانه و سرشار از جلوه‌های بصری است. اثری حماسی که با نگاهی تاریخی و تأمل‌برانگیز، داستانی لطیف و تأثیرگذار را روایت می‌کند؛ هرچند در طول زمان نسبتاً طولانی‌اش چندان به ظرافت و خویشتن‌داری پایبند نمی‌ماند.

فیلم‌سازان برای ساخت این اثر وام‌دار پدرو آلمودوار، استاد بزرگ سینمای اسپانیا، هستند. شرکت تولیدی او، «ال دِسئو»، یکی از چندین شرکتی است که از این پروژه گسترده حمایت کرده‌اند. بعید می‌دانم کالوو و آمبروسی هم منکر این تأثیر باشند؛ به‌خصوص که در خود فیلم دست‌کم یک بار به آلمودوار و سینمایش اشاره می‌شود. اثر آن‌ها، درست مانند فیلم‌های آلمودوار و به‌ویژه آثار متأخرش، ساختاری رمان‌گونه دارد. مدام به گذشته بازمی‌گردد و پیوندهای آن را با زمان حال دنبال می‌کند. فیلم ملودراماتیک و از نظر بصری غنی است و به بازگشت آنچه در تاریخ اسپانیا سرکوب شده، می‌پردازد.

این دو هنرمند که در کشور خودشان با نام «لوس جاویس» شناخته می‌شوند، پیش‌تر زوجی بودند. آن‌ها نخستین فیلمشان، کمدی موزیکال «اردوی مقدس!» را در سال ۲۰۱۷ ساختند و سپس با مجموعه «وننو» در سال ۲۰۲۰ به شهرت و تحسین گسترده‌ای رسیدند. این مجموعه اکنون از اچ‌بی‌او مکس پخش می‌شود. هرچند با بیشتر آثارشان آشنایی ندارم، به نظر می‌رسد دومین فیلم بلندشان از هر کاری که پیش‌تر انجام داده‌اند، بسیار عظیم‌تر و جاه‌طلبانه‌تر است. آن‌ها فیلمنامه را با همکاری آلبرتو کونه‌خرو نوشته‌اند.

فیلم اقتباسی از نمایشنامه او به نام «سنگ تاریک» است که در سال ۲۰۱۵ روی صحنه رفت. آن نمایشنامه داستانی تخیلی درباره شکل‌گیری دست‌نوشته ناتمام فدریکو گارسیا لورکا با عنوان «فیلم توپ سیاه» بود؛ اثری که شاعر در سال ۱۹۳۶، اندکی پیش از آنکه در جریان جنگ داخلی اسپانیا به قتل برسد، تنها فرصت کرد نوشتن آن را آغاز کند.

داستان فیلم در سال ۱۹۳۷ و با سباستیان آغاز می‌شود؛ جوانی که در روستایی دورافتاده و زیر سلطه ملی‌گرایان فاشیست زندگی می‌کند. این نقش را خواننده‌ای به نام گیتاریکادلافونته در نخستین تجربه بازیگری‌اش ایفا می‌کند. وقتی متحدان ایتالیایی نیروهای فاشیست به اشتباه روستای او را بمباران می‌کنند، سباستیان به‌زحمت جان سالم به در می‌برد.

اما خیلی زود او را به ارتش ملی‌گرایان می‌فرستند و مأمور نگهبانی از رافائل رودریگس راپون (میگل برناردو) می‌کنند؛ زندانی مجروحی که اطلاعات حساسی در اختیار دارد. برخورد کوتاه سباستیان با رافائل او را دچار آشفتگی عاطفی می‌کند و بر روند شناخت و پذیرش گرایش همجنس‌خواهانه‌اش تأثیری ماندگار می‌گذارد.

داستان دوم پنج سال بعد اتفاق می‌افتد و درباره کارلوس (میلو کویفِس) است. او به دلیل شایعاتی درباره گرایش جنسی‌اش، از عضویت در کازینوی محل محروم می‌شود. وقتی پدرش از ماجرا باخبر می‌شود، به او می‌گوید: «نمی‌خواهم در کار قلبت دخالت کنم، اما بیرون از این خانه باید همان کسی باشی که قرار بوده باشی.» کارلوس به فکر درخواست دوباره عضویت می‌افتد. او با این پرسش دست‌وپنجه نرم می‌کند که آیا باید احساساتش را انکار کند یا برای پذیرفته شدن، خودش را با دیگران وفق دهد.

سرانجام در سال ۲۰۱۷ با آلبرتو (کارلوس گونسالس) آشنا می‌شویم؛ مورخی همجنس‌گرا که درباره موسیقی اجراکنندگان تراجنسیتی در دهه ۱۹۲۰ تحقیق می‌کند. این پژوهش به دورانی مربوط است که دولت هنوز سرکوب جامعه کوییر را آغاز نکرده بود. روزی به او خبر می‌دهند پدربزرگی که سال‌ها از او دور بوده، درگذشته است. آلبرتو برای کشف رازهایی که خانواده‌اش سال‌ها پنهان کرده‌اند، راهی سفری در گذشته می‌شود.

«فیلم توپ سیاه» در مدت‌زمانی بیش از دو ساعت و چهل دقیقه، همچون ضیافتی پرزرق‌وبرق از تصویر و صدا پیش می‌رود. گریس جوردانا، فیلم‌بردار اثر، آن را با نگاتیوهای ۱۶ و ۳۵ میلی‌متری تصویربرداری کرده است. فیلم میان تصاویر رنگی و فلش‌بک‌های گاه‌به‌گاه سیاه‌وسفید جابه‌جا می‌شود. نسبت تصویر ۱.۸۵ به ۱ است و گوشه‌های قاب حالتی گرد دارند؛ انگار داریم فیلمی آرشیوی و فراموش‌شده را تماشا می‌کنیم که پس از سال‌ها از گوشه انباری بیرون آمده است.

فیلم توپ سیاه در بخش‌هایی چنان با شیوه‌ای کلاسیک ساخته شده که ممکن است در نگاه نخست با یک درام تاریخی معمولی اشتباه گرفته شود. اما موضوع آن راه را برای ورود بازی‌های فرمی و کنایه‌های پست‌مدرن باز می‌کند. برای مثال، کالوو و آمبروسی به شکلی زیرکانه مناسک مردانه و نظامی فاشیست‌ها را با بار همجنس‌خواهانه درمی‌آمیزند و معنای آن‌ها را وارونه می‌کنند.

موسیقی پیچیده رائول رفره نیز لایه‌های سیاسی و عاطفی هر سه داستان را بازتاب می‌دهد. قطعات موسیقی با صداهایی نابهنگام و بداهه‌پردازی‌هایی شبیه به موسیقی جاز تغییر می‌کنند. گاهی نیز از یک صحنه به صحنه بعد راه می‌یابند و با لحن‌های متفاوت فیلم درهم می‌آمیزند. شاید بتوان گفت فیلم گاهی هویتی چندپاره پیدا می‌کند. حدود ۴۵ دقیقه طول کشید تا بتوانم با ریتم تدوین موازی و رفت‌وبرگشت‌های مداوم میان داستان‌ها همراه شوم. فیلم در میانه راه سرانجام به ضرباهنگی جذاب می‌رسد، اما حتی پس از آن هم نیروی خود را حفظ نمی‌کند.

حدود نیم ساعت پایانی، با کش‌دار شدن روند فرود داستان و پایانی فراواقعی که در آن برف به حرف می‌آید، خطر از دست دادن جذابیت فیلم را به همراه دارد. چنین لحظه‌هایی بیش از اندازه خودآگاهانه به نظر می‌رسند؛ انگار فیلم مطمئن است به عمقی عاطفی دست یافته که در عمل چندان شکل نمی‌گیرد.

بااین‌حال، فیلم‌سازان صحنه‌های به‌یادماندنی متعددی خلق کرده‌اند که تماشای آن‌ها روی پرده بزرگ سینما لذت دیگری دارد. البته پس از اکران کوتاه سینمایی، فیلم قرار است به اقامت طولانی‌مدتش در نتفلیکس ادامه دهد. از جمله این صحنه‌ها می‌توان به لحظه دردناکی اشاره کرد که سباستیان در دستشویی ترومپت می‌نوازد. مشاجره‌های پرتنش آلبرتو و مادرش (لولا دوئنیاس، در اجرایی درخشان) و نماهای گسترده‌ای که رشته‌کوه سیرا نوادا را به تصویر می‌کشند نیز در همین دسته قرار می‌گیرند.

اما خیره‌کننده‌ترین سکانس فیلم در یک کاباره می‌گذرد. ننه رومرو (پنه‌ لوپه کروز)، خواننده‌ای از نوع «کوپله‌تیستا»، در اینجا نقش سالی بولزِ نمایش را بر عهده دارد. ننه ترانه‌هایی جسورانه از دوران آزادتر اسپانیا می‌خواند؛ دوره‌ای که مانند برلین در دوران جمهوری وایمار، پذیرش آشکارتری نسبت به همجنس‌گرایی و هویت‌های تراجنسیتی داشت. او رو به تماشاگرانی که بیشترشان سربازند، می‌گوید: «مبدل‌پوشی، رؤیای ممکن بودن است.» این تماشاگران بیش از آنکه به حرف‌هایش توجه کنند، به ظاهرش اهمیت می‌دهند.

ننه سپس با لحنی سرشار از سرکشی اضافه می‌کند: «جنگ درست نقطه مقابل آن است.» سباستیان به‌طور طبیعی جذب ننه می‌شود؛ زنی که به نظر می‌رسد پیش از خود او، به همجنس‌گرا بودنش پی برده است. بااین‌حال، سباستیان می‌تواند هویت واقعی‌اش را پنهان کند و خود را یکی از ملی‌گرایان جا بزند. همین توانایی باعث می‌شود در جریان جنگ داخلی زنده بماند و اعتباری را که در این سال‌ها به دست آورده حفظ کند؛ اما در عوض، سرنوشت تلخ رافائل را رقم می‌زند.

در بخش‌های پایانی فیلم توپ سیاه، گلن کلوز در نقش پژوهشگری ظاهر می‌شود. او نکته‌ای مهم را یادآوری می‌کند: از آنجا که بخش بزرگی از تاریخ اسپانیا زیر سایه فاشیسم گذشته، کشف نامه‌ها و دفترچه‌های خاطراتی که احساسات واقعی آدم‌ها را ثبت کرده باشند، تقریباً ناممکن است. مردم برای آنکه گرفتار آزار و تعقیب نشوند، به‌ندرت احساساتشان را روی کاغذ می‌آوردند. این پژوهشگر به آلبرتو کمک می‌کند تا معنای کشفی را که درباره خانواده‌اش کرده، درک کند. سپس به او می‌گوید: «چیزی به ارث برده‌ای و نمی‌دانی با آن چه کار کنی. تو واقعاً یک اسپانیایی هستی.»

این حرف بار دیگر بر اهمیت بیرون کشیدن تاریخ مدفون‌شده و روبه‌رو شدن با زخم‌های آن تأکید می‌کند. تنها از این راه است که می‌توان مانع تکرار فجایع گذشته شد. آلمودوار نیز در فیلم‌هایی چون «همه‌چیز درباره مادرم» (۱۹۹۹)، «بازگشت» (۲۰۰۶) و «مادران موازی» (۲۰۲۳) به این مضمون پرداخته است. درست مانند سینمای آلمودوار، فیلم کالوو و آمبروسی نیز یادآوری می‌کند که هویت‌های کوییر پدیده‌ای تازه نیستند؛ همان‌طور که پیش‌داوری و تبعیض علیه آن‌ها هم قدمتی به درازای تاریخ دارد. نه می‌توان به پیام فیلم ایراد گرفت و نه به جسارت و مهارت سازندگانش در اجرای فرمی آن.

بااین‌حال، دیالوگ‌های بیش از اندازه صریح و مضمون‌هایی که مدام بر آن‌ها تأکید می‌شود، از شکوه بصری و عاطفی مورد نظر فیلم می‌کاهند. انگار فیلم‌سازان هم می‌خواهند ادای دینی به لورکا کرده باشند و هم روزگار تلخی را به تصویر بکشند که او در آن زندگی می‌کرد. ترکیبی که برای مثال در «کاباره» (۱۹۷۲) نیز دیده می‌شود. اما در اینجا این دو وجه به‌درستی با هم جور درنمی‌آیند و تأثیرهای گوناگونی که فیلم از آن‌ها بهره می‌گیرد، هرگز به هماهنگی لازم نمی‌رسند.

در واقع، «فیلم توپ سیاه» بارها بیش از اندازه بر بلندپروازی‌های خود تأکید می‌کند: روایت داستان آدم‌های کوییری که در روزگار پرآشوب جنگ یا حتی در دوره‌های آرامش و بازسازی پس از آن، ناچارند خواسته‌ها و تمایلاتشان را پنهان کنند. فیلم‌سازان از زبان شخصیت‌هایشان می‌گویند که شاید چنین درامی با گستره زمانی چند دهه‌ای، در کنار آثار مشابه، به نسل جوان کمک کند تا شهامت کنار گذاشتن پنهان‌کاری و آشکار کردن هویت خود را پیدا کند.

مسئله، انتخاب میان زندگی و مرگ است؛ میان ابراز وجود و سرکوب خویشتن. این پیامی قدرتمند است، اما به نظرم خود درام و تصاویر فیلم به‌اندازه کافی گویای آن هستند. نیازی نیست دیالوگ‌ها تک‌تک مضمون‌ها و درس‌های اخلاقی را با این صراحت توضیح دهند.

رویکرد کالوو و آمبروسی گاهی به نوعی صداقت گرم و صمیمانه می‌رسد که اجرای عموماً درخشان بازیگران نیز آن را تقویت می‌کند. اما گاهی چنان پیش می‌رود که انگار فیلم نمی‌تواند از بیان مستقیم چیزی که باید به تماشاگر واگذار شود، دست بردارد. همه‌چیز آن‌قدر روشن و بی‌ابهام توضیح داده می‌شود که جایی برای به چالش کشیدن تماشاگر باقی نمی‌ماند.

گویی تمام مسائل تاریخی و معاصری که فیلم مطرح می‌کند، به‌درستی کشف، بررسی و حل‌وفصل شده‌اند. برای اثری که با این حجم از زخم‌های به‌جامانده از گذشته سروکار دارد، «فیلم توپ سیاه» بیش از اندازه درگیر شیوه پرشور و پرطمطراق خودش می‌شود و فرصت کافی برای مواجهه جدی با تلخی موضوعش پیدا نمی‌کند. به‌ندرت می‌توان فیلمی حماسی با چنین وسعت و زیبایی بصری پیدا کرد. به همین دلیل، فقدان ظرافت در آن بیش از پیش آزاردهنده است؛ هرچند این ضعف هرگز آن‌قدر نیست که تماشای پرشکوه فیلم توپ سیاه را به‌ کلی تباه کند یا از نیروی عاطفی‌اش بکاهد.