نقد فیلم سامورایی و زندانی 2026

«فیلم سامورایی و زندانی» را بعضی‌ها فیلمی متفاوت در کارنامه کیوشی کوروساوا می‌دانند؛ اثری که با مسیر همیشگی این فیلم‌ساز چندان جور درنمی‌آید. اما چنین برداشتی بیش از اندازه محدودکننده است. کوروساوا را بیشتر با فیلم‌های ترسناکش می‌شناسیم؛ آثاری چون «درمان» و «نبض» که از مهم‌ترین نمونه‌های سینمای وحشت ژاپن به شمار می‌روند، یا فیلم‌های تحسین‌شده سال‌های اخیرش، «ابر» و «صدای زنگ».

بااین‌حال، او پیش از این هم سراغ فیلم‌هایی بیرون از محدوده ژانر وحشت رفته است. آنچه این آثار را به هم پیوند می‌دهد، صرفا توانایی کوروساوا در ترساندن تماشاگر نیست؛ او فیلم‌سازی است که پشت دوربین تسلطی کم‌نظیر دارد و این مهارت، فارغ از موضوع و ژانر، در تمام آثارش به چشم می‌آید.

ضمن اینکه «فیلم سامورایی و زندانی» هم آن‌قدرها که در نگاه اول به نظر می‌رسد از جهان وحشت دور نیست. فیلم با مفاهیمی سروکار دارد که به‌خودی‌خود هراس‌آورند: مجازات الهی، گردن‌زدن، قتل‌های پیاپی و این باور که مرگی شرافتمندانه در این دنیا، راه رستگاری در جهان پس از مرگ را هموار می‌کند. این‌ها دست‌مایه‌هایی هستند که به‌راحتی می‌توانند در یک فیلم ترسناک جای بگیرند؛ درست همان‌طور که جادوگران «نمایشنامه مکبث» شکسپیر، با حضور شوم و رازآلودشان، بر شکل‌گیری آثار این ژانر در سال‌های بعد تأثیر گذاشتند.

کوروساوا با اقتباس از رمان برنده جایزه هونوبو یونزاوا، منتشرشده در سال ۲۰۲۱، یکی از بهترین فیلم‌های دوران کاری‌اش را ساخته است. «فیلم سامورایی و زندانی» گاهی یادآور معماهای آگاتا کریستی است، گاهی حال‌وهوای نمایشنامه‌های شکسپیر را پیدا می‌کند و حتی می‌توان در آن رگه‌هایی از یک نسخه ساموراییِ مجموعه «کلمبو» دید. فیلم در فضایی بسته و با تکیه بر گفت‌وگو پیش می‌رود، اما در دل همین موقعیت محدود، ایده‌های بزرگی را مطرح می‌کند و با بازی‌هایی گیرا پیش می‌رود. البته همه این‌ها بدون تسلط و نگاه خاص کوروساوا به سینما چیزی کم داشت.

رمان یونزاوا در قرن شانزدهم می‌گذرد و از همان جمله نخست، موقعیتی پرتنش را پیش روی خواننده می‌گذارد: «او را به سیاهچال بیندازید؛ نگذارید کسی او را ببیند و به هیچ‌وجه نکشیدش. زنده نگهش دارید تا وقتی که دستور دیگری بدهم.» این «او» کسی نیست جز کانبه کورودا (ماساکی سودا)، استراتژیست نظامی یکی از خاندان‌های رقیب ارباب موراشیگه آراکی (ماساهیرو موتوکی)، حاکم منطقه.

کانبه به دیدار موراشیگه آمده تا به او خبر بدهد که دوران حکومتش رو به پایان است. نوشته‌های آغازین فیلم هم توضیح می‌دهند که جنگ‌سالاری بی‌رحم به نام اودا در کمین نشسته و قصد دارد همه‌چیز را در قلعه آریوکا از میان ببرد.

کانبه وقتی خبر سقوط قریب‌الوقوع موراشیگه را به او می‌دهد، خوب می‌داند که چنین حرفی معمولا چه عاقبتی برای گوینده‌اش دارد. به همین دلیل، از همان ابتدا خودش را برای مرگ آماده کرده است. تنها خواسته‌اش این است که سرش را برای خاندانش بفرستند تا همه بدانند به آن‌ها خیانت نکرده و در نتیجه، جان پسرش هم در امان بماند. اما موراشیگه برخلاف انتظار، او را نمی‌کشد. همین تصمیم برای دنیای سامورایی‌ها اتفاقی تکان‌دهنده است؛ رفتاری که با تمام قواعد و سنت‌های دیرپای این طبقه تضاد دارد.

ماجرا وقتی عجیب‌تر می‌شود که در قلعه آریوکا چند قتل رخ می‌دهد و موراشیگه برای حل معماها به سراغ زندانی‌اش می‌رود. نخستین قربانی، کودکی زندانی است که با تیری نامرئی کشته شده است. جای زخم نشان می‌دهد تیر از کمان شلیک شده، اما خود تیر هیچ‌جا پیدا نمی‌شود. موراشیگه از کسانی که اطراف سلول کودک بوده‌اند بازجویی می‌کند و بعد سراغ کانبه می‌رود تا یافته‌هایش را با او در میان بگذارد.

در سیاهچال، گفت‌وگوهای طولانی این دو آغاز می‌شود؛ گفت‌وگوهایی که کم‌کم از ماجرای قتل‌ها فراتر می‌روند و به سرنوشت قلعه آریوکا و تمام کسانی می‌رسند که در آن زندگی می‌کنند. این نخستین معما از چهار معمای جنایی فیلم است. سه معمای اول به‌تدریج زمینه را برای افشاگری‌های پایانی فراهم می‌کنند و در نهایت، همه آن‌ها به یکدیگر می‌رسند.

«فیلم سامورایی و زندانی» فیلمی به‌شدت پرحرف است؛ آن هم نه برای یکی دو صحنه، بلکه در تمام ۱۴۷ دقیقه‌ای که روی پرده می‌رود. کوروساوا هم چندان نگران نیست که مبادا تماشاگر نام شخصیت‌ها یا جایگاه هرکدام را در دستگاه حکومتی موراشیگه از یاد ببرد. همین مسئله دنبال کردن داستان را دشوار می‌کند. شاید بهتر باشد از همان ابتدا خودمان را درگیر حفظ کردن تمام اسم‌ها و نسبت‌ها نکنیم و اجازه بدهیم بخشی از این اطلاعات از ذهنمان عبور کند. در عوض، می‌توانیم به شیوه روایت کوروساوا و جزئیاتی توجه کنیم که او لحظه به لحظه در برابرمان قرار می‌دهد. آن‌وقت است که مهارت واقعی فیلم‌سازی‌اش آشکار می‌شود.

کوروساوا و یاسو‌یوکی ساساکی، مدیر فیلم‌برداری فیلم، به‌خوبی می‌دانند در فضاهای بسته چطور از دوربین استفاده کنند. نه حرکت‌های پرزرق‌وبرق دوربین در کار است و نه خودنمایی‌های معمول؛ اما همین تغییر زاویه‌ها و حرکت‌های حساب‌شده و ظریف، رابطه میان زندانی و سامورایی را به‌تدریج دگرگون می‌کنند و تنش پنهان میان آن‌ها را به تصویر می‌کشند. تدوین فیلم هم به همین اندازه آرام و دقیق است. صحنه‌ها آن‌قدر فرصت دارند که موتوکی و سودا بتوانند گفت‌وگوهای طولانی‌شان را با مکث‌ها و واکنش‌هایی پیش ببرند که بیشتر به اجرای زنده روی صحنه تئاتر شباهت دارد.

در فیلم یک نبرد تأثیرگذار و چند صحنه مرگ خشن هم وجود دارد، اما بخش عمده «فیلم سامورایی و زندانی» بر دوش گفت‌وگوهاست. چنین فیلمی به بازیگرانی نیاز دارد که بتوانند این حجم از دیالوگ و صحنه‌های طولانی را تاب بیاورند و از دل آن‌ها شخصیت بسازند. کوروساوا از تمام بازیگرانش بازی‌های باورپذیری گرفته، اما نیروی اصلی فیلم از تقابل دو بازیگر نقش اول می‌آید.

ماساکی سودا که پیش‌تر در «ابر» هم با کوروساوا همکاری کرده بود، کانبه را مردی زیرک، شوخ‌طبع و بازیگوش به تصویر می‌کشد. او می‌داند شخصیتش احتمالا از تمام آدم‌هایی که با آن‌ها روبه‌رو می‌شود باهوش‌تر است، اما یک مشکل اساسی دارد: در سیاهچال زنجیر شده و امکان هیچ حرکتی ندارد. پس چرا به موراشیگه کمک می‌کند؟ آیا واقعا انگیزه‌ای دارد یا صرفا چاره دیگری برایش نمانده است؟ سودا تا آخرین لحظه اجازه نمی‌دهد به‌سادگی به پاسخ این پرسش برسیم.

با وجود بازی خوب سودا، این ماساهیرو موتوکی است که فیلم سامورایی و زندانی را سرپا نگه می‌دارد و یکی از بهترین بازی‌هایش را ارائه می‌دهد. موراشیگه در بیشتر صحنه‌های فیلم حضور دارد و همین همراهی مداوم باعث می‌شود سردرگمی، خشم و بدگمانی او را از نزدیک تجربه کنیم. بااین‌حال، نمی‌توانیم مطمئن باشیم که او فرمانروایی شکست‌خورده و محکوم به سقوط است یا حاکمی روشن‌بین که برخلاف سنت چندصدساله سامورایی‌ها، مردی را زنده نگه داشته که می‌داند می‌تواند به او کمک کند؛ مردی که طبق همان سنت‌ها باید گردن زده می‌شد. موتوکی به‌خوبی وضعیت کسی را درک می‌کند که زیر بار فشار، در آستانه فروپاشی قرار گرفته است.

آدم‌ها در چنین شرایطی دیگر مثل گذشته رفتار نمی‌کنند؛ گاهی تصمیم‌هایی می‌گیرند که حتی خودشان هم انتظارش را ندارند. حالا پرسش این است: آیا موراشیگه آن‌قدر هوش و تدبیر دارد که بتواند از این وضعیت ظاهرا بی‌راه‌حل جان سالم به در ببرد؟

به تصویر کشیدن چنین شخصیتی کار ساده‌ای نیست. تماشاگر باید باور کند که موراشیگه صرفا یک نام شکست‌خورده در کتاب‌های تاریخ نیست؛ مردی است که می‌کوشد قطعات پراکنده یک معما را کنار هم بگذارد، بی‌آنکه بداند در پایان قرار است به چه تصویری برسد. تقابل ذهنی میان موراشیگه و کانبه چنان جذاب از کار درآمده که کم‌کم معنای عنوان فیلم هم تغییر می‌کند. شاید زندانی واقعی داستان نه کانبه، بلکه خود موراشیگه باشد؛ فرمانروایی که در قلعه‌اش محبوس شده و حتی جرئت ندارد از آن بیرون برود، چون می‌داند افراد اودا ممکن است همان بیرون جانش را بگیرند.

شب گذشته، در نخستین نمایش فیلم در جشنواره کن، شماری از چهره‌های سرشناس سینمای ژاپن که آثار خودشان نیز در جشنواره حضور داشتند، برای حمایت از کوروساوا به سالن آمدند؛ از جمله ریوسوکه هاماگوچی، کارگردان «فیلم ماشین مرا بران»، و هیروکازو کورئیدا، سازنده «دزدان فروشگاه». آن‌ها خوب می‌دانند که کوروساوا یکی از بهترین فیلم‌سازان کشورشان است؛ هنرمندی دقیق و مسلط که می‌تواند کابوسی ۴۵ دقیقه‌ای مثل «صدای زنگ» بسازد و بعد سراغ یک حماسه سامورایی برود که نه‌تنها صد دقیقه طولانی‌تر است، بلکه بیش از آنکه به انتظارات معمول از سینمای او شباهت داشته باشد، یادآور «مکبث» شکسپیر است.

از این نظر، «فیلم سامورایی و زندانی» را می‌توان «سریر خون» کیوشی کوروساوا دانست؛ همان شاهکار مشهور آکیرا کوروساوا که جایگاهش در تاریخ سینما انکارناپذیر است. فیلم جدید کیوشی چنان شایستگی این مقایسه را دارد که به‌سختی می‌توان نمونه‌ای بهتر برای آن پیدا کرد.