نویسنده : اما پیش از آنکه سراغ یکی از فیلمهای اولیه لارس فون تریه برویم، باید یک نکته را بپذیریم: فون تریه، در مقام یک انسان، ذاتا آدم خوبی نیست. دلیل انتخاب «فیلم اپیدمیک» این است که میخواهم توجه را به یکی از زیباترین فیلمهای تاریخ سینما از نظر سبک و فرم جلب کنم؛ فیلمی که در نگاه اول نباید جواب بدهد، اما به شکلی عجیب و غافلگیرکننده کارش را میکند؛ آن هم در سالهای پایانی دهه ۱۹۸۰.
فیلم اپیدمیک لارس فون تریه؛ یک تجربه متفاوت
«فیلم اپیدمیک» داستان لارس فون تریه و نیلس وُرسل را دنبال میکند؛ دو نفری که در فیلم، نسخهای داستانی از خودشان را بازی میکنند، هرچند تفاوت چندانی با شخصیتهای واقعیشان ندارند. ماجرا از جایی به مشکل میخورد که فیلمنامه فیلم روی یک فلاپیدیسک خراب میشود. فون تریه و وُرسل چند روز آینده را در انزوا سپری میکنند و تلاش دارند پیش از آنکه تهیهکنندهشان، کِلاس کاستولم هانسن، پنج روز دیگر از راه برسد، هرچه سریعتر فیلمنامه جدیدی بنویسند.
فیلمنامه تازه آنها درباره یک بیماری همهگیر است؛ ایدهای پرریسک که زمانی خطرناکتر میشود که اتفاقاتی که آنها روی کاغذ مینویسند، ظاهرا در دنیای واقعی هم شروع به رخ دادن میکنند.
«فیلم اپیدمیک» که فیلمنامهاش را لارس فون تریه و نیلس وُرسل نوشتهاند و خود فون تریه کارگردانیاش کرده، تمرینی جالب در خودنگری است؛ آن هم از سوی دو هنرمندی که از روبهرو شدن واقعی با خودشان هراس دارند. «فیلم اپیدمیک» در واقع تصویری دیستوپیایی از گذشته است؛ جهانی که در آن فون تریه و وُرسل فیلمنامه «عنصر جنایت» را گم کردهاند و ناخواسته باعث شکلگیری یک همهگیری مملو از جوش و تاول شدهاند.
اینکه فیلم ماقبل پایانی سهگانهای که فون تریه برای آغاز فعالیت سینماییاش در نظر گرفته بود ــ سهگانهای که در نهایت با «اروپا» به پایان رسید، فیلمی که تا حدی آدم را عصبانی میکند ــ تبدیل به تفسیری متا درباره تصویری شود که فیلمساز از خودش دارد، جسارت میخواهد. اما همینجا جایی است که فیلم هم با مشکل مواجه میشود.
درخشش اودو کیر در فیلم اپیدمیک
فون تریه و وُرسل، به عنوان نویسندگان و بازیگران اصلی «اپیدمیک»، بخش زیادی از فیلم را با نوعی خنده و بازی تصنعی پیش میبرند؛ چیزی که گاهی بیشتر به بداههپردازی در سطح فیلمهای درجهدو شبیه میشود. بازی آنها مدام بین دو حالت در نوسان است: یک طرف، بداههپردازانی که تازه کارشان را شروع کردهاند و طرف دیگر، دو هنرمندی که شاید بهتر باشد فقط پشت دوربین بایستند.
با این حال، در میان بازیگران تنها یک اجرای واقعا باورپذیر به چشم میخورد و آن هم متعلق به اودو کیر است. کیر داستان واقعی تولدش را برای ما تعریف میکند؛ اینکه درست چند لحظه پس از تولدش، در جریان جنگ جهانی دوم بمبی روی بیمارستان محل تولدش فرود آمد و مادرش مجبور شد از زیر آوار بیرون کشیده شود. داستان واقعا تکاندهنده است و همین حقیقت تلخ، به آن صحنه کوتاه اصالتی میبخشد که سایر بخشهای فیلم کمتر از آن برخوردارند.
چیزی که به نفع فیلم اپیدمیک تمام میشود، توانایی فون تریه در تبدیل کردن هیچوپوچ به چیزی دیدنی است. فیلم را میتوان نوعی نسخه دانمارکی، فعالتر و کمتر روشنفکرانه از «شام من با آندره» دانست. بخش عمده «اپیدمیک» درباره دو مردی است که در یک اتاق نشستهاند و با یکدیگر حرف میزنند، اما فون تریه به شکلی عجیب موفق میشود همین موقعیت ساده را جذاب نگه دارد.
فیلم مدام میان زندگی واقعی و فیلمی که این دو نفر در حال نوشتنش هستند رفتوآمد میکند، بدون اینکه ریتمش را از دست بدهد. ریتم حسابشده و عمدی فیلم شاید برای طرفداران فون تریه در دورههای بعدی چندان خوشایند نباشد، اما این اثر که پیش از شکلگیری دوگما ۹۵ ساخته شده، زمینهای را فراهم میکند که نشان میدهد این مؤلف بعدها به دنبال چه نوع سینمایی بوده است.
نورپردازی متفاوت در فیلم اپیدمیک
یکی از چیزهایی که همیشه در فیلمهای فون تریه دوست داشتهام، نحوه استفاده انتخابی و حسابشده او از نور است. استفاده از فیلم سیاهوسفید در سالهای پایانی دهه ۱۹۸۰، انتخاب جسورانهای است که کاملا به نفع فیلم تمام میشود.
در فیلم اپیدمیک برای ایجاد احساسات مختلف از نگاتیوها و جنسهای متفاوت فیلم استفاده شده و همین موضوع باعث شده نورپردازی فیلم خشنتر و در نتیجه از نظر بصری احساسیتر باشد. نورهای شدید و کاملا حسابشده به فون تریه اجازه میدهند هم کنشها و هم شخصیتها را به شکلی قاببندی کند که ای کاش دوباره سراغ چنین روشی میرفت.
در اینجا دیگر خبری از آن تصاویر آرشیوی و فرسایندهای نیست که سعی میکنند معنایی عمیقتر از آنچه واقعا ارائه شده را به مخاطب القا کنند؛ «اپیدمیک» بیشتر از هر چیز شبیه یک اثر هنری واقعی به نظر میرسد.
آیا فیلم اپیدمیک نقطه شروع مناسبی برای طرفداران لارس فون تریه است؟
اگر تا امروز هیچ فیلمی از لارس فون تریه ندیدهاید، واقعا نمیتوانم «اپیدمیک» را برای شروع پیشنهاد کنم؛ حتی کمتر از این. اما اگر از طرفداران قدیمی فون تریه هستید و هنوز فیلم اپیدمیک را ندیدهاید، دیگر وقتش رسیده که سراغش بروید.
«اپیدمیک» سفری ناهموار و پر از دستانداز است؛ فیلمی که به شکلی پیش میرود که شاید بتوان گفت کمترین شباهت را به تصویری دارد که بعدها از سینمای فون تریه شکل گرفت. در سینما، فیلمساز باید به مخاطب اعتماد کند و مخاطب نیز باید متقابلا به فیلمساز اعتماد داشته باشد. این فیلم انگار تلاش فون تریه برای به دست آوردن اعتماد مخاطبانی است که قرار بود بعدها به تماشاگران آثارش تبدیل شوند.
اینکه شما هم حاضر باشید با این سفر همراه شوید یا نه، در نهایت انتخاب خودتان است.
