نویسنده : اندوه می‌تواند واقعیت را از هم بپاشد. زمان کند می‌گذرد، خاطره‌ها در هم محو می‌شوند و گاهی در این کابوس، آدم احساس می‌کند حتی ناممکن‌ترین اتفاق‌ها هم ممکن‌اند. مرگ ناگهانی، به‌ویژه مرگ یک کودک، نظم طبیعی زندگی را چنان بر هم می‌زند که دیگر هیچ‌چیز سر جای خودش نیست. فیلم مسحورکننده «فیلم هربار» ساخته ساندرا وولنر، پیش از آنکه با زبان سینما این آشفتگی را عمیق‌تر کند، مدتی ما را در همین فضای تحمل‌ناپذیر نگه می‌دارد.
نقد و بررسی فیلم هربار
فیلم هربار ابتدا به ناسازگاری زندگی با سایه سنگین سوگ توجه می‌کند و بعد آرام‌آرام به زبانی سینمایی و فراواقعی‌تر روی می‌آورد؛ زبانی که نه از منطق جهان بیرون، بلکه از احساسات و جهان درونی شخصیت‌ها پیروی می‌کند. اندوه می‌تواند جهان را از هم بشکافد و کمتر فیلمی توانسته این تجربه را چنین ماندگار به تصویر بکشد.
فیلم هربار با جسی (کارلا هوترمان) و لوکس (تریستان لوپز) آغاز می‌شود؛ دو نوجوان اهل کشور آلمان معمولی که در اتاق جسی، جایی که او با خواهر کوچک‌ترش ملی (لوته شیرین کیلینگ) زندگی می‌کند، به یکدیگر در انجام تکالیف مدرسه کمک می‌کنند. آن‌ها درباره سفری حرف می‌زنند که قرار است به‌زودی همراه الا (بیرگیت مینیخمایر)، مادر جسی و ملی، به آن بروند و از زندگی روزمره‌شان می‌گویند؛ زندگی‌ای که در نگاه اول هیچ تفاوتی با زندگی دیگر نوجوان‌ها ندارد.
بااین‌حال، دوربین وولنر، با هدایت چشمگیر گرگوری اوکه ــ فیلم‌برداری که در «افترسان» نیز به تصاویر، حال‌وهوایی رؤیایی و آفتاب‌گرفته بخشیده بود ــ از همان ابتدا ضرباهنگی نامتعارف به صحنه‌ها می‌دهد. برای نمونه، دوربین مکثی طولانی‌تر از حد معمول روی دری بسته دارد و نماهای بیرونی را از فاصله‌ای دور می‌گیرد؛ انتخاب‌هایی که کوچکی و بی‌پناهی این آدم‌ها را در پهنه جهان برجسته می‌کند.
و بعد، اتفاق می‌افتد. جزئیاتش را فاش نمی‌کنیم، چون لحظه‌ای است که تماشاگر را از شدت غافلگیری سر جایش میخکوب می‌کند؛ همین‌قدر بگوییم که جسی یک لحظه حضور دارد و لحظه‌ای بعد، به معنای واقعی کلمه، ناپدید شده است. حالا شخصیت‌های اصلی باقی‌مانده باید با سه شکل متفاوت از سوگ کنار بیایند: سوگ یک دوست، یک مادر و یک خواهر. فیلمنامه وولنر از تمام اتفاقات ملودراماتیکی که معمولاً پس از چنین حادثه‌ای انتظار داریم، عبور می‌کند و بی‌درنگ ما را به دل باتلاق اندوه می‌برد؛ جایی که زندگی ناچار است ادامه پیدا کند، حتی وقتی آدم احساس می‌کند دیگر توان حرکت کردن ندارد.
لوکس دوست‌دختری دارد، الا باید شام درست کند و ملی همچنان کودکی است که زندگی معمولی خودش را دارد. تا اینکه یک روز الا به آن‌ها می‌گوید وسایلشان را جمع کنند؛ قرار است به تنریفه سفر کنند.
در سال‌های اخیر، فیلم‌های متعددی به واقعیت اضطراب‌آلودی پرداخته‌اند که نسل جوان امروز در آن زندگی می‌کند؛ آثاری که فقط به پیامدهای فقدان نمی‌پردازند، بلکه جهانی نامطمئن را نشان می‌دهند که مسیر بسیاری از روایت‌های سنتی بلوغ و بزرگ‌شدن را از شکل معمولش خارج کرده است.
فیلم تحسین برانگیز «ماوس» ساخته کلی اوسالیوان و الکس تامپسون که اکنون روی پرده سینماهاست، و «لا گرادیوا» به همان اندازه درخشان، که به‌زودی اکران می‌شود، هر دو با چنین ایده‌هایی سروکار دارند. فیلمنامه‌نویسان نسل‌های مختلف همواره تأثیر سوگ را بررسی کرده‌اند، اما وجه مشترک این فیلم‌های تازه‌اکران‌شده، توجه به این مسئله است که مرگ ناگهانی جوانان چگونه می‌تواند جهان را از محور خود خارج کند.
برداشت وولنر از این موضوع، از همه فراواقعی‌تر است. فیلم به‌تدریج منطق رؤیا را می‌پذیرد و از همین نظر، با «خریدار شخصی» شاهکار اولیویه آسایاس مقایسه شده است. البته آن فیلم با بازی کریستن استوارت، آشکارا به قلمرو ماوراءالطبیعه نزدیک‌تر می‌شد و حتی می‌توان آن را در محدوده سینمای وحشت قرار داد؛ اما «فیلم هربار» بیش از هر چیز به ادراک آدم‌ها از سوگ و انزوایی می‌پردازد که این تجربه با خود به همراه می‌آورد. هرکسی که فقدانی جان‌سوز را از سر گذرانده باشد، می‌داند اندوه چگونه می‌تواند حتی در میان جمعیت هم آدم را به تنهایی مطلق محکوم کند.
وولنر و اوکه در سراسر «فیلم هربار» با فضا بازی می‌کنند و هر بار به شکلی تازه از آن بهره می‌گیرند. آپارتمانی که بخش عمده درام در آن می‌گذرد، عمداً فضایی محدود و تقریباً خفقان‌آور دارد؛ درست در نقطه مقابل فضاهای باز و آفتاب‌گرفته تنریفه. بااین‌حال، آنجا هم می‌تواند به همان اندازه تنهایی‌آور باشد؛ گاهی چنان که شخصیت‌ها واقعاً تنها می‌مانند، انگار جهان آن‌ها را پشت سر گذاشته و به راه خودش رفته است.
اوکه در چند نما از تنریفه، غروب خورشید را بر فراز آب ثبت می‌کند؛ تصاویری که زیبایی‌شان چنان خیره‌کننده است که انگار طبیعت به‌تنهایی از خلق چنین منظره‌ای برنمی‌آید: موج‌هایی از زرد و نارنجی که روی آب می‌لغزند و در آن بازتاب پیدا می‌کنند.
«فیلم هربار» در ساعت نخست، همچون مطالعه‌ای نسبتاً متعارف اما خوش‌ساخت درباره سوگ پیش می‌رود. آنچه فیلم را به اثری ویژه تبدیل می‌کند، تغییری است که در پرده پایانی در واقعیت ایجاد می‌شود. وولنر و اوکه با زبان تصویر حرف‌هایی می‌زنند که از توان تک‌گویی‌های ملودراماتیک بیرون است. آن‌ها بار دیگر نشان می‌دهند که وقتی اندوه به احساس مسلط زندگی بدل می‌شود، جهان چگونه می‌تواند همچون پژواکی بی‌پایان در گوش آدم بپیچد و زیر پایش بچرخد. راه بازگشتی وجود ندارد؛ تنها باید از دل این وضعیت عبور کرد، و شاید این مسیر آدم را به جایی برساند که هیچ شباهتی به جایگاه کنونی‌اش ندارد.
عنوان فیلم هربار هم آدم را به فکر فرو می‌برد. آیا منظور این است که سوگ هر بار انسان‌ها را در هم می‌شکند؟ یا معنای عمیق‌تری در کار است؛ اینکه اندوه چگونه خاطره، گذشته و آینده را در هم تا می‌کند و همه لحظه‌های زمان را در یک فضای دردناک روی هم می‌نشاند؟ این از آن فیلم‌هایی است که تماشاگر را به طرح پرسش‌هایی وامی‌دارد؛ نه فقط درباره اینکه چگونه می‌توان از دل سوگ عبور کرد، بلکه درباره اینکه چطور می‌توان چنین تجربه‌ای را با زبان تصویر به سینما آورد، بی‌آنکه به توضیح و تفسیر یا حتی گفت‌وگو متوسل شد.
اگر در سال ۲۰۲۶ فیلم‌سازان بسیاری در جست‌وجوی پاسخ‌هایی برای پرسش‌های مربوط به سوگ هستند، وولنر به‌اندازه کافی هوشمند است که بداند همه پاسخ‌ها را در اختیار ندارد؛ آنچه دارد، همدلی و شفقتی است که به او امکان می‌دهد این پرسش‌ها را به شیوه‌ای تازه مطرح کند.
