محصول: ۲۰۲۱ – کشور کره جنوبیژانر: دلهرهردهی سنی: ۱۵+امتیاز: ۲ / ۴
«فیلم عمارت ارواح» | ترسی که در آستانهی پایان فرو میریزد
«فیلم عمارت ارواح» از همان ابتدا تکلیفش را با تماشاگر روشن میکند. جیوو، نویسندهی وبتونهای ترسناک، برای پیدا کردن سوژهای تازه وارد ساختمانی میشود که قرار است خیلی زود از یک مکان معمولی به بستری برای روایت چندین داستان مستقل تبدیل شود. سرایدار ساختمان نخستین قصه را تعریف میکند، طبقات و شمارهی واحدها یکییکی وارد روایت میشوند و فیلم تقریباً بیدرنگ ساختار آنتولوژی خود را پیش روی مخاطب میگذارد.
در نگاه اول، ایده جذاب است: ساختمانی چندطبقه که هر واحد آن میتواند دریچهای به شکلی متفاوت از هراس باشد، در حالی که همهی این کابوسها زیر یک سقف مشترک جریان دارند. مشکل اما از جایی شروع میشود که فیلم در ساختن داستانهایش موفقتر از آغاز و پایاندادن به آنهاست. «عمارت ارواح» میداند چگونه در هر اتاق ترس ایجاد کند، اما وقتی نوبت به فرجام آن ترس میرسد، اغلب با عجله در را میبندد و سراغ طبقهی بعدی میرود.
ساختار نامتعارف روایت البته با پیشینهی تولید فیلم بیارتباط نیست. «عمارت ارواح» در ابتدا بهعنوان مجموعهای هشتقسمتی برای پخش اینترنتی طراحی و فیلمبرداری شد، اما پیش از انتشار نسخهی کامل، پنج قسمت از آن انتخاب و در قالب فیلمی سینمایی به مدت ۱۰۶ دقیقه کنار هم قرار گرفتند. نسخهی کاملتر هشتقسمتی نیز مدتی بعد با عنوان «فیلم عمارت ارواح: نسخهی اصلی» منتشر شد.
این پیشینه میتواند بخشی از گسستهای روایی فیلم و بهحاشیهرفتن جیوو در میانهی داستان را توضیح دهد، اما توجیهی برای آنها نیست. نسخهای که بهعنوان یک فیلم سینمایی عرضه میشود، باید فارغ از قسمتهای حذفشده و نسخهی مفصلتری که بعداً منتشر شده، بتواند پیوند میان داستانهای مختلف و مسیر شخصیت اصلی را به سرانجام برساند. «عمارت ارواح» فقط تا اندازهای از عهدهی این کار برمیآید.
مهمترین امتیاز فیلم خود ساختمان است. راهروهای تنگ، آسانسور، درهای بسته، واحدهای کوچک و تاریکیای که همیشه بخشی از تصویر را در خود فرو میبرد، از این عمارت مکانی میسازند که تماشاگر بهتدریج نسبت به تمام گوشههایش بدگمان میشود. در ابتدا حتی ممکن است تصور کنیم همهچیز به کودکان و گذشتهی ساختمان مربوط است و قرار است نیرویی واحد تمام طبقات را تسخیر کرده باشد.
اما هرچه پیش میرویم، فیلم عمارت ارواح به ایدهی جذابتری میرسد: هر واحد میتواند قوانین کابوس خودش را داشته باشد. در یک طبقه صدا منشأ هراس است، در طبقهای دیگر حضوری ناشناس در حمام کمین کرده، جایی مو و گرفتگی لوله به تهدید تبدیل میشود و جای دیگر کپک و پوسیدگی. به این ترتیب، ساختمان صرفاً محلی برای رفتوآمد ارواح نیست؛ به دستگاهی برای تولید شکلهای گوناگون ترس تبدیل میشود. همین تنوع است که به بدنهی فیلم جان میدهد.
جو بارون برای ساختن این فضا، به سراغ عناصر کاملاً معمولی زندگی شهری میرود. صدای همسایهای از طبقهی دیگر، حمامی که باید خصوصیترین و امنترین فضای خانه باشد، لولهای که چیزی در آن گیر کرده، کپکی که آرامآرام روی دیوار گسترش پیدا میکند یا آسانسوری که قرار است فقط وسیلهای برای جابهجایی باشد، همگی قابلیت تبدیلشدن به منبع وحشت را پیدا میکنند.
این رویکرد در امتداد سنت دلهرههای شهری کرهای و ژاپنی قرار میگیرد؛ آثاری که برای ترساندن مخاطب لزوماً نیازی ندارند هیولایی از جهانی دور به خانه وارد کنند. آپارتمان، راهروی مشترک، دیوارهای نازک و همسایهای که چیزی از او نمیدانیم، بهتنهایی ظرفیت کافی برای ایجاد اضطراب دارند. «عمارت ارواح» در بهترین لحظاتش این ویژگی را بهخوبی درک میکند. تهدید از بیرون به خانه هجوم نمیآورد؛ از دل همان چیزهایی بیرون میزند که هر روز در کنارشان زندگی میکنیم.
اپیزودها نیز تا زمانی که مشغول ساختن موقعیتهای ترسناکاند، اغلب موفق عمل میکنند. فیلم برای نشاندادن موجود یا آشکارکردن خطر عجله ندارد. سکون و انتظار را میشناسد و میداند گاهی یک صدای کوچک یا حرکتی محو در گوشهی قاب میتواند بهاندازهی یک جامپاسکر تأثیرگذار باشد. طراحی صدا در این میان نقشی اساسی دارد.
صدای قدمها، حرکت کف، نفسکشیدن، جریان آب، لولهها و حتی سکوت میان این صداها، فضایی میسازند که در آن مخاطب پیش از دیدن خطر، حضورش را احساس میکند. فاصلهی میان شنیدن و دیدن، یکی از مهمترین ابزارهای فیلم عمارت ارواح برای ایجاد دلهره است. هنوز نمیدانیم پشت در یا داخل حمام چه چیزی انتظارمان را میکشد، اما از حضور چیزی در آن سوی مرز اطمینان داریم.
هر اپیزود نیز منبع هراس متفاوتی را انتخاب میکند و همین تنوع اجازه نمیدهد ساختار آنتولوژی به تکرار یک فرمول واحد تبدیل شود. داستان صدای کودکان از یکی از اضطرابهای آشنای زندگی آپارتمانی آغاز میشود: صدایی که نمیتوان منشأ دقیقش را پیدا کرد و همسایهای که بیاجازه وارد حریم خصوصی آدم میشود. اپیزود حمام و حضور دوگانه، برای لحظاتی نظم معمول واقعیت را به هم میریزد.
ماجرای مو، سینک و عروسک از یک شیء روزمره به سمت هراسی جسمانی و چندشآور حرکت میکند و داستان کپک نیز پوسیدگی محیط را به بدن و زندگی انسان پیوند میزند. نکتهی مهم این است که فیلم نمیکوشد همهی این ترسها را به یک شکل درآورد. انگار خود ساختمان هر بار از نقطهضعف متفاوتی در زندگی ساکنانش تغذیه میکند.
اگر «عمارت ارواح» همین منطق را تا پایان دنبال میکرد، احتمالاً با فیلم منسجمتری روبهرو بودیم. قدرت آن در این نیست که برای هر وحشت شجرهنامهای بسازد، بلکه در این است که نمیدانیم هر واحد چرا قوانین کابوس مخصوص خودش را دارد. ساختمانی که در یک طبقه صدای کودک را به تهدید تبدیل میکند و در طبقهای دیگر از کپک برای ایجاد هراس کمک میگیرد، لزوماً نیازی ندارد در نهایت همهی این اتفاقها را به منشأ مشخصی نسبت دهد.
اصرار بر یافتن یک علت مشترک، بخشی از نیروی ناشناختگی را از بین میبرد. دانستن همیشه به معنای ترسیدن بیشتر نیست؛ گاهی درست وقتی میفهمیم «چرا» اتفاقی رخ داده، بخشی از آن چیزی که میترساندمان از میان میرود.
بزرگترین ضعف اپیزودها نیز معمولاً درست در لحظهای آشکار میشود که باید به نتیجه برسند. فیلم تا پیش از پایان هر داستان با حوصله تعلیق میسازد، اجازه میدهد ترس در فضا پخش شود و مخاطب برای چند دقیقه با موقعیتی ناآشنا زندگی کند. اما درست زمانی که باید فشار ایجادشده را حفظ کند، به برشهای ناگهانی و راهحلهای کلیشهای پناه میبرد.
داستان باید تمام شود؛ پس تدوین با شتاب وارد میشود، ضربهی نهایی را وارد میکند و تماشاگر را به اپیزود بعدی میفرستد. این شیوه شاید ریتم آنتولوژی را تند نگه دارد، اما به بهای ازبینرفتن بخشی از تأثیر ترس تمام میشود. مخاطب هنوز فرصت نکرده اتفاق را در ذهنش ادامه دهد که فیلم خبر میدهد این داستان به پایان رسیده است.
در اینجا جسارت بیشتر میتوانست نتیجه را بهکلی تغییر دهد. فیلم عمارت ارواح مجبور نبود برای هر وحشت نقطهی پایانی روشنی تعیین کند. اگر بعضی موقعیتها کمی بیشتر به حال خود رها میشدند، اگر برش آخر با تأخیر اتفاق میافتاد یا پایان اپیزود در همان سکون و تعلیق حل میشد، ترس فرصت پیدا میکرد پس از تمامشدن صحنه نیز در ذهن تماشاگر ادامه پیدا کند. وحشت مؤثر فقط به چیزی که هنگام تماشای تصویر تجربه میکنیم محدود نیست؛ گاهی آنچه پس از قطع تصویر در ذهن باقی میماند، اهمیت بیشتری دارد. «عمارت ارواح» بارها تا آستانهی رسیدن به چنین تأثیری پیش میرود، اما با یک برش عجولانه آن را از دست میدهد.
این شتاب در مقیاس بزرگتر روایت نیز تکرار میشود. جیوو در آغاز میتوانست رشتهای باشد که داستانهای مختلف را به هم پیوند میدهد. او با هدفی مشخص وارد ساختمان شده و بهدنبال سوژه است؛ بنابراین عطش حرفهایاش میتوانست بهتدریج رابطهای پیچیده میان او و عمارت بسازد. اما فیلم پس از شروع، تقریباً او را از یاد میبرد. چند اتصال کوتاه میان اپیزودها کافی نیست تا احساس کنیم در کنار داستان واحدهای مختلف، مسیر شخصیت اصلی نیز در حال تغییر است. هرکدام از داستانهای منتخب بهتدریج وزن بیشتری از جیوو پیدا میکنند و وقتی فیلم در اپیزود پایانی دوباره به سراغ او میرود، ناچار است تقریباً از نو او را به مرکز روایت بازگرداند.
شیوهای هم که برای این بازگشت انتخاب میشود، کمکی به شخصیت نمیکند. جیوو بهجای آنکه در مواجهه با داستانهای مختلف دگرگون شده باشد، ناگهان به آدمی طماع تبدیل میشود که برای شنیدن قصههای بیشتر اشتیاقی سیریناپذیر دارد. کنجکاوی حرفهای او میتوانست به وسواس تبدیل شود، اما چنین تغییری به زمینهسازی نیاز دارد.
باید ببینیم هر داستان چگونه او را بیشتر به عمارت وابسته میکند، چطور مرز میان تحقیق و میل به تجربهی شخصی ترس از بین میرود و چرا با وجود تمام هشدارها همچنان میخواهد به طبقهی آخر برسد. فیلم بخش عمدهی این مسیر را حذف میکند و بعد از تماشاگر انتظار دارد بپذیرد مردی که مدتها در حاشیه بوده، حالا چنان حریص شده که بیمحابا وارد آسانسور شود و به سمت نقطهی پایانی حرکت کند.
این مشکل بیش از هر چیز از ناهماهنگی میان ساختار آنتولوژی و داستان قاببندیکننده ناشی میشود. اگر جیوو صرفاً راوی یا شنوندهی قصهها بود، میشد حضور کمرنگش را پذیرفت. اما اگر قرار است شخصیت اصلی باشد، باید در فاصلهی میان اپیزودها رشد کند و تغییر کند. فیلم میخواهد هر دو نقش را همزمان به او بدهد: از یک طرف از جیوو بهعنوان بهانهای برای ورود به ساختمان استفاده میکند و از طرف دیگر در پایان میخواهد سرنوشت او را به نقطهی اوج روایت تبدیل کند. نتیجه این است که داستانهای مستقل میتوانند بهتنهایی کار کنند، اما قصهای که قرار است آنها را به یکدیگر بدوزد، بسیار ضعیفتر از خود اپیزودها باقی میماند.
ورود فرقه و تلاش برای توضیح منشأ ساختمان نیز این ضعف را تشدید میکند. تا پیش از این بخش، جذابیت عمارت در تنوع ترسهایی است که در خود جای داده. نمیدانیم آیا کودکان ساختمان را تسخیر کردهاند، هر واحد گذشتهی مستقلی دارد یا خود مکان چیزی را در ساکنانش بیدار میکند. همین ندانستن به جهان فیلم وسعت میدهد و اجازه میدهد فراتر از پاسخهایی که ارائه میکند، باقی بماند. اما بخش پایانی همهچیز را به سمت یافتن منشأیی مشخص سوق میدهد. فرقه قرار است توضیح دهد چرا ساختمان چنین وضعی دارد و این شر از کجا آمده است. درست در همین لحظه، جهانی که چند اپیزود با ابهام و ناشناختگی ساخته شده بود، کوچکتر میشود.
توضیح منشأ نفرین زمانی میتواند مؤثر باشد که از ابتدا در تار و پود روایت حضور داشته باشد. اگر آیین، فرقه یا واقعهای قدیمی از همان داستانهای نخست بر رفتار ساختمان تأثیر میگذاشت، نشانههایش در اپیزودهای مختلف دیده میشد و مخاطب بهتدریج قطعات پراکنده را کنار هم میگذاشت، افشای پایانی میتوانست معنای تازهای به تمام آنچه دیدهایم بدهد.
در آثاری مانند «فیلم عمارت ارواح» یا «قطار ارواح»، وقتی منشأ نفرین بخشی از مسیر خود داستان است، توضیح نهایی صرفاً ضمیمهای برای ترس نیست؛ یکی از اجزای اصلی آن به شمار میرود. اما «فیلم عمارت ارواح» ابتدا نشان میدهد که بدون چنین توضیحی هم میتواند مخاطب را بترساند و بعد در پایان احساس میکند باید برای این ترس موفق، شناسنامهای صادر کند.
این تصمیم حتی به ماهیت خود ساختمان نیز لطمه میزند. وقتی هر طبقه میتواند شکل متفاوتی از کابوس را در خود جای دهد، جذابتر است که عمارت را همچون موجودی ناشناخته بپذیریم؛ مکانی که آدمها واردش میشوند و ترسهایشان در آن شکل مادی پیدا میکند. لازم نیست دقیقاً بدانیم چه نیرویی پشت تمام این اتفاقها قرار دارد. ناشناختهماندن در چنین فیلمی کمبود اطلاعات نیست، بلکه بخشی از سازوکار وحشت است. توضیح فرقهای، چیزی را که میتوانست چندمعنا و گشوده باقی بماند، به رابطهای سادهتر میان علت و معلول تقلیل میدهد.
بااینحال، ضعف پایان نباید باعث شود کیفیت فضاسازی فیلم را نادیده بگیریم. جو بارون در ساختن محیطهای بسته مهارت دارد. واحدها با وجود شباهت معماری، بهتدریج هویتهای متفاوتی پیدا میکنند و راهروها صرفاً به مسیرهای خنثی میان دو نقطه تبدیل نمیشوند. حتی عبور از راهرو یا منتظرماندن مقابل آسانسور میتواند بخشی از تعلیق باشد. نور کم نیز در بهترین لحظات برای پوشاندن ضعف طراحی استفاده نمیشود، بلکه اطلاعاتی را که در اختیار تماشاگر قرار میگیرد محدود میکند. همیشه بخشی از فضا بیرون از دید ما باقی میماند و همین نادیدن اهمیت دارد؛ خطر ممکن است از جایی سر برسد که قاب هنوز اجازه نداده آن را ببینیم.
این توانایی در فضاسازی باعث میشود نسخهی سینمایی با وجود گسستهایش همچنان تماشایی باشد. هر بار که داستان تازهای آغاز میشود، کنجکاوی مخاطب دوباره جان میگیرد: این واحد قرار است از چه چیزی بترساند؟ فیلم برای پاسخ به این پرسش، ایدههای متفاوتی در اختیار دارد و بهندرت احساس میکنیم صرفاً با تکرار همان جامپاسکر قبلی، این بار با چهرهای تازه، روبهرو هستیم.
حتی وقتی پایان اپیزودها ضعیف از کار درمیآید، مسیر رسیدن به آنها اغلب آنقدر درست طراحی شده که بخش بزرگی از تجربه را حفظ میکند. بنابراین نمیتوان «فیلم عمارت ارواح» را شکستی کامل در ژانر دانست. مسئله درست برعکس است: فیلم نشان میدهد تا چه اندازه به ساختن یک آنتولوژی شهری موفق نزدیک شده است.
«فیلم عمارت ارواح» بیش از هر چیز قربانی اصرارش بر جمعبندیکردن است. در مقیاس کوچک، هر اپیزود را با برشی شتابزده میبندد؛ در مقیاس بزرگ، با توضیح فرقه و منشأ شر میکوشد تکلیف تمام ساختمان را روشن کند؛ و در سطح شخصیت نیز جیوو را با چند حرکت عجولانه به سمت طبقهی آخر میفرستد تا داستان قاببندیکننده به پایانی مشخص برسد. در هر سه سطح، فیلم از همان عنصری ضربه میخورد که در بخشهای میانی به کمکش آمده بود: ابهام. هرجا چیزی را نمیدانیم، امکان ترسیدن وجود دارد؛ اما هرجا فیلم اصرار میکند توضیح بدهد یا سریع به نتیجه برسد، از نیروی آن ترس کاسته میشود.
شاید بهترین توصیف برای این فیلم، ترسی باشد که بدنه دارد اما در و خروجیاش درست ساخته نشده است. بدنهی آن را راهروهای تاریک، واحدهای کوچک، صداهای روزمره، لولهها، حمام، کپک، سکون و انتظار تشکیل میدهند؛ مجموعهای از عناصر آشنا که فیلم بلد است آنها را از جای معمولشان بیرون بکشد و به تهدید تبدیل کند.
اما ورودیای که باید مخاطب را درست به این جهان وارد کند و مهمتر از آن، راه خروجیای که باید اثر ترس را پس از پایان هر داستان همراه او بیرون ببرد، بهدرستی شکل نگرفته است. اپیزودها خوب آغاز میشوند و اغلب بد به پایان میرسند؛ فیلم جهانی جذاب میسازد و بعد بیش از اندازه دربارهاش توضیح میدهد؛ شخصیت قاببندیکنندهاش را معرفی میکند و آنقدر کنار میگذارد که بازگشت نهایی او شتابزده به نظر میرسد.
بااینهمه، چیزی از «فیلم عمارت ارواح» در ذهن باقی میماند که بسیاری از آثار ضعیفتر ژانر حتی به آن نزدیک نمیشوند: حس ناخوشایند زندگی در ساختمانی که ممکن است پشت هر دیوارش چیزی پنهان شده باشد.
فیلم هر وقت به همین حس اعتماد میکند، موفق است. هر وقت خیال میکند برای ترساندن باید رازها را توضیح دهد، ضربهی نهایی را با یک برش ناگهانی وارد کند یا برای تمام اتفاقها منشأ واحدی بتراشد، بخشی از موفقیت خودش را از دست میدهد. این ساختمان برای ترسناکبودن نیازی به آن طبقهی آخر نداشت؛ شاید اگر فیلم از رسیدن به آن دست میکشید، عمارت حتی ترسناکتر هم میشد.

